WHO (2025) klasyfikuje otyłość jako przewlekłą i nawracającą chorobę, charakteryzującą się nadmiernym gromadzeniem tkanki tłuszczowej, która, wywołując w organizmie przewlekły stan zapalny o niskim nasileniu, prowadzi do wielu problemów zdrowotnych, obejmujących m.in. zawał serca, udar, cukrzycę, choroby wątroby, nowotwory, choroby stawów, niepłodność, bezdech senny czy depresję (Ahmed & Mohhamed, 2025). Nadwagę diagnozuje się u osób z BMI wynoszącym 25 lub więcej, natomiast otyłość w przypadku BMI równego lub większego niż 30.
Etiologia otyłości jest złożona. Aktualnie znanych jest ponad 240 genów, które biorą udział w procesach regulacji masy ciała a dziedziczność otyłości szacuje się od 40% do 70%. Dla rozwoju tej choroby nie bez znaczenia jest także tzw. „obesogenne środowisko”, czyli środowisko sprzyjające przybieraniu na wadze, w którym m.in. tanie i łatwo dostępne jest jedzenie typu fast-food, brakuje wzorców społecznych i czasem infrastruktury niezbędnej do podejmowania aktywności fizycznej, a także modelowany jest siedzący tryb życia. Kolejną grupą determinant rozwoju otyłości są czynniki związane ze stylem życia. To, na ile konkretna osoba jest w stanie utrzymywać prozdrowotne nawyki żywieniowe, związane ze snem czy aktywnością fizyczną, często decyduje o ujawnieniu lub nieujawnieniu się genetycznej predyspozycji (Witaszek, 2025).
Zgodnie z danymi WHO (2025) w 2022 roku 1 na 8 osób na świecie cierpiała z powodu otyłości, od 1990 roku liczba osób dorosłych z otyłością się podwoiła, natomiast liczba adolescentów z otyłością wzrosła czterokrotnie. W Polsce 35% pacjentów POZ ma nadwagę, 28% choruje na otyłość, a liczby te stale rosną (NFZ, 2025).
Mechanizmy i czynniki wpływające na otyłość związane z higieną snu
- Ograniczenie snu w warunkach eksperymentalnych wiąże się ze zwiększonym spożyciem kalorii, co może przyczyniać się do otyłości (Calvin et al., 2013). Badanie eksperymentalne przeprowadzone w warunkach laboratoryjnych polegające na 14-dniowej restrykcji snu oraz pozostawieniu wolnego dostępu do jedzenia wykazały, że w takich warunkach dochodzi do zwiększonego spożycia energii przy jednoczesnym braku zmian w wydatku energetycznym. Uczestnicy śpiący 4 godz. na dobę przyjmowali średnio o 308 kcal dziennie więcej niż osoby mogące spać do 9 godz., co wiązało się z istotnym statystycznie przyrostem masy ciała. W badaniu zaobserwowano również, że tylko w sytuacji restrykcji snu, tłuszcz odkładał się w obrębie jamy brzusznej w postaci tłuszczu trzewnego (Covassin et al., 2022).
- Deprywacja snu polegająca na jednej nieprzespanej nocy wiąże się z obniżeniem stężenia we krwi leptyny – hormonu sytości. Jednocześnie wzrasta stężenie greliny oraz adiponektyn, które są związane z odczuwaniem głodu. Taka konfiguracja zmian hormonalnych może powodować przyrost masy ciała, zwłaszcza gdy niedobór snu utrzymuje się przez dłuższy czas (van Egmond et al., 2023).
- Systematyczny przegląd 27 badań dotyczących powiązań między snem a występowaniem otyłości wśród dzieci i młodzieży wskazuje, że niewystarczająca długość snu, a także późne chodzenie spać wiążą się z wyższym BMI oraz z większym obwodem talii w tej grupie wiekowej. Niewystarczająca długość snu jest również predyktorem otyłości w kolejnych latach życia (Gupta & Lal, 2025).
- Zależność między otyłością a problemami ze snem może być dwukierunkowa. Z jednej strony krótszy sen może przyczyniać się do wzrostu BMI, z drugiej strony wyższa waga może negatywnie wpływać na jakość i długość snu. Przykładowo, osoby z otyłością częściej cierpią z powodu obturacyjnego bezdechu sennego, który prowadzi do wybudzeń i fragmentacji snu (Muszyński & Ulewicz, 2025).
- Metaanaliza 27 badań dotyczących powiązań między pracą zmianową a ryzykiem nadwagi i otyłości wykazała pozytywną korelację w tym obszarze (Liu et al., 2018). Około 20% pracowników w krajach uprzemysłowionych jest zaangażowanych w obowiązki zawodowe w godzinach innych niż 9.00-17.00., są to m.in. zmiany wieczorne lub nocne, dyżury lub zmiany okazjonalne oraz zmiany 24-godzinne. Badania analizujące pośredniczącą rolę stylu życia między pracą zmianową a otyłością wskazują na gorszą jakość snu, niższą aktywność fizyczną, częstsze palenie papierosów oraz niższe spożycie warzyw i owoców wśród tych osób (Hulsegge et al., 2021).
Jak psychoterapia poznawczo-behawioralna może wspierać budowanie zdrowych nawyków związanych ze snem?
- Ośmiotygodniowy program CBT-I przeprowadzony wśród osób z nadwagą i otyłością, które miały w zwyczaju spać mniej niż 7 h na dobę, poskutkował zwiększeniem subiektywnie ocenianej długości i jakości snu oraz zmniejszeniem senności w ciągu dnia. W grupie badawczej zaobserwowano lepszą kontrolę nad zachciankami na słodkie produkty oraz zmniejszenie się nieuświadomionego pragnienia wyskotłuszczowych słodkich produktów, które mierzono za pomocą komputerowego zadania wyboru żywności opartego na czasie reakcji i częstotliwości wyborów (Merchant et al., 2025).
- Interwencja polegająca na przeprowadzeniu jednej sesji CBT skoncentrowanej na śnie za pośrednictwem platformy Zoom, poprawiła jakość snu, zmniejszając jego fragmentację i wiązała się z mniejszą ilością zachcianek żywieniowych w porównaniu do grupy kontrolnej wśród nastolatków w wieku 13-17 lat. Zachcianki żywieniowe, w przeciwieństwie do ogólnego poczucia głodu, definiuje się jako intensywne pragnienie spożycia określonych pokarmów, często bogatych w cukry, tłuszcze lub sól. Mogą być one wywołane czynnikami psychologicznymi oraz fizjologicznymi. W okresie adolescencji są one istotnym czynnikiem ryzyka nadmiernego przyrostu masy ciała, ponieważ wiążą się ze spożyciem wysoko smakowitych i wysokoenergetycznych produktów. Przeprowadzona interwencja CBT obejmowała identyfikację problemów związanych ze snem, psychoedukację na temat higieny snu i techniki relaksacyjne (jak np. progresywną relaksację mięśni i głębokie oddychanie), a także określenie celów prowadzących do poprawy snu i poradzenia sobie z potencjalnymi przeszkodami w tym zakresie (Kidwell et al., 2025).
- Metaanaliza 15 badań potwierdza skuteczność CBT w zakresie poprawy jakości snu, wydłużenia całkowitego czasu snu, zmniejszenia nasilenia depresji oraz zmęczenia wśród pacjentów z zespołem metabolicznym. Protokoły poznawczo-behawioralne włączające trening relaksacyjny oraz edukację na temat zespołu kardiometabolicznego wyróżniały się jeszcze lepszymi efektami (Xu et al., 2024).
- Jedna konsultacja składająca się z ustrukturowanego wywiadu oraz indywidualnie dobranych zaleceń dotyczących higieny snu przeprowadzona wśród osób z nadwagą, śpiących na co dzień krócej niż 6,5 godz., wiązała się z wydłużeniem czasu snu o średnio 1,2 godz., redukcją masy ciała oraz niższym spożyciem kalorii o 270 kcal w porównaniu do grupy kontrolnej. Konsultacja koncentrowała się na wdrożeniu rozwiązań biorących pod uwagę: dotychczasowy rytm snu i czuwania; zmienne środowiskowe takie jak hałas, temperatura, czy oświetlenie; rutyny zw. z zasypianiem jak oglądanie TV i używanie elektroniki; a także aktywność fizyczną, spożywanie kofeiny oraz wpływ osób współmieszkających (Tasali et al., 2022).
Autorka tekstu: Dorota Nowicka – psycholożka, certyfikowana psychoterapeutka poznawczo-behawioralna
Bibliografia: https://centrum-poznawcze.pl/cbt_a_msz/
