Czym są ataki paniki?

Panika i lęk mogą pojawić się u każdej osoby i na każdym etapie życia. Szacuje się, że około 1 na 30 osób doświadczyło znaczącego stanu paniki w pewnym okresie swojego życia. Pamiętaj więc – nie jesteś sam! Celem tego modułu jest przekazanie Ci podstawowych informacji na temat ataków paniki i zespole lęku napadowego oraz opisanie rodzajów symptomów charakterystycznych dla paniki.

Zrozumienie strachu i paniki

Aby zrozumieć panikę, musisz zrozumieć strach. Pomyśl o strachu jako o automatycznej reakcji alarmowej, która włącza się w momencie zagrożenia. Zastanów się, co by się z Tobą działo, gdyby zbliżało się do Ciebie niebezpieczne zwierzę. Dla większości ludzi reakcją byłby stan pełnej gotowości! Organizm Twój, jak i prawie każdego człowieka, przechodziłby przez serie zmian – bicie Twojego serca przyspieszy, będziesz szybciej oddychać, więcej się pocić – wszystko po to, by zareagować na zagrożenie w pobliżu Ciebie. Ta alarmowa reakcja prawdopodobnie sprawiłaby, że albo zacząłbyś uciekać, albo stałbyś się wystarczająco ‘napompowany’, by móc fizycznie się obronić. Jest to mechanizm bardzo ważny dla przetrwania.

Czasem jednak możesz doświadczyć tej intensywnej reakcji, gdy nie ma zagrożenia – może to być fałszywy alarm, pojawiający się w najmniej oczekiwanym momencie. Ten początkowy atak paniki jest tym samym szybkim, intensywnym epizodem lęku, czy niepokoju (który może mieć miejsce w reakcji na rzeczywiste zagrożenie), ale pojawia się w sytuacjach, w których u większości ludzi nie miałby miejsca. To jak gdyby ktoś włączył alarm przeciwpożarowy, podczas gdy nie byłoby ognia!

Przyjrzyjmy się niektórym przejawom ataku paniki:

  • przerywane, przyspieszone, lub mocne bicie serca;

  • pocenie się;

  • dygotanie, drgawki;

  • krótki oddech lub trudności z oddychaniem;

  • uczucie dławienia;

  • ból, ucisk, dyskomfort w klatce piersiowej;

  • mdłości, problemy z żołądkiem lub nagła biegunka;

  • zawroty głowy, oszołomienie, omdlenia;

  • mrowienie lub zdrętwienie niektórych części ciała;

  • uderzenia gorąca, dreszcze;

  • uczucie, że rzeczy dookoła Ciebie są dziwne, nierealne, nieznane; uczucie odrębności Ciebie od Twojego ciała;

  • obawa przed utratą kontroli, oszaleniem;

  • lęk przed śmiercią.

Wiele osób czując niepokój, doświadcza dość łagodnych symptomów, jednak atak paniki jest o wiele bardziej intensywny. Można wtedy zaobserwować 4 lub więcej z wyżej podanych przejawów, które trwają do 10 minut. Jak widzisz, wiele symptomów jest podobnych do tych, których możesz się spodziewać, gdy znajdziesz się w niebezpiecznej sytuacji. Atak paniki może być bardzo przerażający i możesz wtedy czuć silną potrzebę znalezienia pomocy lub ucieczki od sytuacji.

Zespół lęku napadowego to stan, gdy ataki paniki coraz częściej zdarzają się nieoczekiwanie. Co ważne, osoba z lękiem napadowym ciągle obawia się kolejnego ataku i martwi o jego konsekwencje. Wiele osób zmienia swoje zachowanie tylko po to, by zapobiec atakom paniki. Niektórzy nawet próbują unikać jakichkolwiek miejsc, w których byłoby im trudno znaleźć pomoc lub od których uciec. Gdy takie unikanie jest uciążliwe i ciągłe, nazywamy je agorafobią.


Jeśli Twoje objawy są bardzo dotkliwe, lub jeśli nie zbadał ich lekarz, ważne, byś posiadał diagnozę postawioną przez wykwalifikowanego specjalistę.

Bardzo ważne jest potwierdzenie, że te objawy są wynikiem lęku i nie są spowodowane niczym innym.


Panika i lęk

Gdy mówimy o ataku paniki, mówimy o nagłym i intensywnym epizodzie fizycznych i emocjonalnych reakcji. Jednakże, gdy czujemy lęk, zwykle mamy podobne objawy – takie jak napięcie ciała, by przygotować się do tego, co może nastąpić za chwilę. Możesz pomyśleć o lęku jako o nerwowej obawie o przyszłość, poczuciu, że nie możesz ani kontrolować, ani przewidzieć nadchodzących wydarzeń.

Uczucie strachu i lęku jest dużą częścią bycia człowiekiem. Możesz się z tym nie zgadzać, ale lęk może być Ci pomocny. Gdy czujemy się trochę czymś zaniepokojeni, jesteśmy bardziej uważni i reagujący na otoczenie – dokładnie tak, jak sportowcy, którzy przed zawodami muszą się trochę ‘nabuzować’. Dopiero bardzo wysoki, utrzymujący się poziom niepokoju może sprawić nam problemy.

Również strach jest rzeczą ludzką. Jak już wspomnieliśmy, strach jest alarmem sygnalizującym nadchodzące zagrożenie i pozwala naszemu ciału na reakcję zwiększającą nasze szanse na przeżycie. Są jednak również sytuacje, gdy zagrożenia nie widzimy. Pomyśl o osobie idącej w nocy przez słabo oświetlony zaułek. Czuje wtedy lęk, bo boi się, że może się znaleźć w niebezpieczeństwie. W tej bocznej uliczce może, ale nie musi grozić jej niebezpieczeństwo – ważne jest jednak to, że ta osoba wierzy w to, że może jej się coś stać. Właśnie to przekonanie sprawia, że czujemy lęk.

Reakcja walcz/uciekaj

Zarówno kiedy zagrożenie istnieje, jak i wtedy gdy tylko myślimy, że jest, nasz organizm przechodzi serie zmian, zwanych reakcją walcz/uciekaj. Pomaga nam ona zareagować na realne niebezpieczeństwo. Gdy u człowieka reakcja ta jest aktywna, następują trzy główne typy zmian; fizjologiczne (reakcje ciała), behawioralne (widoczne w zachowaniu) oraz poznawcze (na poziomie myślowym).

Fizjologia

Gdy jesteśmy w strachu bądź lęku, niezależnie od tego, czy realne zagrożenie jest, czy go nie ma, nasze ciała doświadczają wielu zmian. O niektórych z tych przejawów już wspomnieliśmy – to np. przyspieszone bicie serca, szybszy oddech, pocące się dłonie, czy oszołomienie. Te reakcje występują bardzo często z uczuciem lęku, czy niepokoju.

Możesz twierdzić, że tylko Ty reagujesz w ten sposób, ale tak naprawdę wszyscy doświadczamy tych typów reakcji, gdy czujemy strach lub lęk. Nasze ciała są ‘zaprogramowane’ do wydzielania pewnych związków chemicznych gdy myślimy, że jesteśmy w sytuacji zagrożenia – w razie, gdybyśmy musieli uciec lub podjąć walkę. Oto przyczyny, dla których występują takie reakcje:

  • Podwyższenie tętna i siły bicia serca pozwala, by krew i tlen krążyły w ciele szybciej.

  • Zwiększenie szybkości i głębokości oddechu sprawia, że do ciała dociera więcej tlenu. Możesz wzdychać, ziewać, albo zauważyć trudności z oddychaniem, krztuszenie się, albo uczucie duszenia się, ucisku i bólu w klatce piersiowej. Taka reakcja powoduje również, że mniej krwi jest dostarczane do mózgu, możesz więc czuć zawroty głowy, otępienie, dezorientację, uczucie nierealności, uderzenia gorąca, czy mieć zamglone pole widzenia.

  • Odpływ krwi z części ciała, które nie są ważne dla przeżycia do tych ‘ważniejszych’ – krew odpływa np. ze skóry, palców rąk i nóg w kierunku większych organów niezbędnych dla utrzymania procesów życiowych. Możesz zblednąć, może Ci być zimno lub możesz czuć mrowienie lub zdrętwienie w palcach rąk i nóg.

  • Nasilone pocenie się sprawia, że ciało staje się bardziej śliskie, dzięki czemu drapieżnikowi byłoby trudniej je pochwycić. Pot również ochładza ciało, zapobiegając jego przegrzaniu.

  • Rozszerzenie źrenic pozwala na wprowadzenie większej ilości światła do oka, by lepiej przeszukiwać wzrokiem środowisko. Twoje pole widzenia może być zamglone, możesz widzieć plamy przed oczami, lub też może Ci się wydawać, że światło w tym momencie jest za jasne.

  • Zmniejszona aktywność układu trawiennego pozwala na dostarczenie większej ilości energii do systemów walki/ucieczki. Może to prowadzić do mdłości lub uczucia ciężkości w żołądku. Zmniejszenie ilości wydzielanej śliny może zaś skutkować uczuciem suchości w ustach.

  • Napięcie mięśni w przygotowaniu na walkę/ucieczkę skutkuje subiektywnym uczuciem napięcia, czasem bólem, drgawkami, dygotaniem. Cały ten proces jest bardzo wyczerpujący i po jego ustąpieniu często czujemy się zmęczeni.

Jak widzisz, te fizjologiczne reakcje alarmowe są bardzo ważne w sytuacjach zagrożenia, mogą jednak wystąpić, gdy niebezpieczeństwo nigdzie nie czyha, gdy jest to fałszywy alarm.

Hiperwentylacja i oddychanie w lęku

U niektórych ludzi zmagających się z paniką, oddychanie może grać rolę zarówno w atakach paniki, jak i w lęku napadowym. Pewnie wiesz, że z wdechem pobieramy tlen (który jest zużywany przez nasz organizm), a z wydechem wydalamy dwutlenek węgla. By nasze ciało funkcjonowało prawidłowo, musi w nim być równowaga pomiędzy poziomem tlenu i dwutlenku węgla. Ta równowaga jest utrzymywana przez kontrolę szybkości i głębokości naszych oddechów.

Gdy czujemy lęk, ów balans jest zakłócony – następuje nasilone oddychanie. Pobieramy po prostu więcej tlenu, niż nasze ciało tego potrzebuje. Gdy organizm wykryje to zaburzenie równowagi (spada wtedy poziom dwutlenku węgla), reaguje wieloma zmianami natury chemicznej. Te zmiany powodują takie objawy, jak: zawroty głowy, oszołomienie, dezorientację, duszność, zamglone pole widzenia, zwiększenie tętna (by pompować do ciała więcej krwi), zdrętwienie i sztywność w kończynach, zimne, lepkie ręce i sztywność mięśni.

Niektórzy ludzie, mając atak paniki, mogą szybciej oddychać, pobudzając wrażenie lęku. Dla ludzi zmagających się z paniką, te fizjologiczne doznania mogą być bardzo niepokojące – mogą być one odebrane jako znak nadchodzącego ataku lub czegoś równie niebezpiecznego (jak np. zawał serca).

Zachowanie

Gdy czujemy lęk, lub gdy wydaje nam się, że zaraz będziemy go czuć, zwykle zachowujemy się w taki sposób, by móc kontrolować nasz niepokój. Jednym ze sposobów jest trzymanie się z dala od sytuacji, w których atak paniki może nastąpić. Taka postawa nazywa się unikaniem. Zwykle dotyczy ona:

  • sytuacji, w których w przeszłości miałeś atak paniki;

  • sytuacji, od których trudno jest uciec lub w których trudno byłoby uzyskać pomoc – np. komunikacja miejska, centra handlowe, miejsca, w których nie ma dostępu do pomocy medycznej, prowadzenie samochodu w korku w godzinach szczytu;

  • sytuacji lub czynności, w wyniku których mogłyby wystąpić podobne objawy – np. aktywność fizyczna, picie kawy, seks, oglądanie horrorów, rozzłoszczenie się.

Innym sposobem kontrolowania lęku jest zmiana zachowania, zwłaszcza stosowanie ‘zachowań bezpieczeństwa’. Na przykład, możesz ciągle się upewniać, że w pobliżu Ciebie jest droga ewakuacyjna, nosić ze sobą leki lub kontrolować, czy jesteś obok ściany, o którą możesz się oprzeć. Możesz też odwracać swoją uwagę od lęku przez szukanie czegoś, co Cię uspokoi, uważne czytanie książki, czy słuchanie muzyki. Takie sposoby na początku mogą wydawać się nieszkodliwe, jednak w pewnym momencie możesz stać się od nich zależny. Gdy pewnego dnia nie będziesz miał warunków, by zastosować swoje metody, może to spowodować jeszcze większy lęk niż ten, od którego chcesz uciec.

Te zachowania mogą być stosowane przez Ciebie tak często, że mogły stać się nawykiem, o którym w ogóle nie myślisz. Możesz jednak oduczyć się ich i stworzyć nowe, by lepiej radzić sobie z lękiem i paniką.

Poznanie

Teraz wspomnimy o niektórych reakcjach myślowych i zmianach poznawczych związanych z lękiem i paniką.

Po pierwsze, zaczynamy przenosić naszą uwagę na otoczenie, szukając potencjalnego zagrożenia – jest to normalna część reakcji walcz/uciekaj. Ta reakcja jest bardzo potrzebna w sytuacjach realnego niebezpieczeństwa, jednak przestaje być pomocna, gdy zagrożenia nie ma. Sprawia wtedy, że zaczynasz mieć problemy z koncentracją i zaangażowaniem w aktualne działania – cały czas przecież przeszukujesz wzrokiem otoczenie, wypatrując zagrożenia. Gdy okazuje się, że nie widzisz żadnych oznak niebezpieczeństwa, możesz zacząć szukać takich oznak w sobie samym – skupiasz się na odczuciach fizycznych, np. na szybkim biciu serca lub poceniu się. To zwykle sprawia, że ludzie zaczynają myśleć, że dzieje się z nimi coś złego – że na pewno wariują, lub umierają.

Po drugie, istnieją pewne rodzaje myśli, które zwykle są związane z lękiem napadowym:

  • katastroficzne myśli na temat zarówno normalnych, jak i lękowych odczuć fizycznych (‘Przez chwilę serce mi zamarło – na pewno mam atak serca!’;

  • przecenianie ryzyka doświadczenia ataku paniki (‘Jeśli spóźnię się na autobus, na pewno dostanę ataku paniki!’;

  • przecenianie skutków ataku paniki; ciągłe myślenie, że konsekwencje ataku będą bardzo poważne.

Te trzy typy reakcji: fizjologiczne, behawioralne i poznawcze łączą się ze sobą, formując doświadczenie lęku i paniki. Niektóre z tych reakcji mogą być bardziej zauważalne od innych, jednak wszystkie są jednakowo ważne!

Kiedy zdarzają się ataki paniki?

Strach czy panika?

Jak już wcześniej wspomnieliśmy, objawy paniki są bardzo podobne do objawów strachu. Gdy czegoś się boimy, uruchamia się w nas automatyczna reakcja alarmowa, która pozwala nam przygotować się do walki lub ucieczki. Jeśli więc konfrontujemy się z dzikim zwierzęciem, lub – co zdarza się częściej w dzisiejszych czasach – z niebezpieczną sytuacją na drodze, zazwyczaj reagujemy za pomocą tej reakcji alarmowej. Niektórzy ludzie mówią, że w takich sytuacjach ‘panikują’. Gdy jednak mówimy o zespole lęku napadowego, zwykle mówimy o ‘atakach paniki’, które nie pojawiają się w reakcji na sytuację zagrożenia.

Lęk napadowy

Jak już wcześniej wyjaśniliśmy, używamy terminu ‘lęk napadowy’, gdy ktoś doświadcza ataków paniki, które zdarzają się nieoczekiwanie i gdy występuje u niego wyraźny lęk przed kolejnym atakiem. Takie ataki mogą się zdarzyć, gdy ktoś zauważy u siebie jakieś wewnętrzne objawy, które mogłyby sygnalizować, że zdarzy się coś niebezpiecznego, np. atak serca.

Fobie

Ataki paniki zdarzają się również w odniesieniu do innych problemów związanych z lękiem. Na pewno słyszałeś o różnych fobiach – wspomina się o nich chociażby w filmach lub programach telewizyjnych, gdzie ludzie dzielą się z innymi swoim ogromnym lękiem przed pająkami, windami, czy wystąpieniami publicznymi. Ludzie z lękiem społecznym na przykład, mogą mieć atak paniki, gdy muszą wygłosić mowę przez ludźmi. To kolejny przykład występowania lęku w sytuacji, gdy nie ma żadnego fizycznego zagrożenia. Zamiast tego, pojawia się on w obecności wyimaginowanego niebezpieczeństwa. Nawet, jeśli niektóre fobie mogą być z związane z obiektem, który rzeczywiście może być niebezpieczny (np. lęk przed pająkami, czy wężami), to panika pojawia się nawet, gdy ktoś nie jest bezpośrednio narażony na zagrożenie (np. pająk znajduje się w odległości paru metrów, a nie tuż przy twarzy). Podsumowując – ludzie, którzy bardzo boją się określonych sytuacji, przedmiotów, czy zwierząt, również mogą doświadczyć ataku paniki w reakcji na czynnik, który jest związany z ich fobią.

Nocne napady paniki

Czasami ludzie z lękiem napadowym mają nocne napady paniki – ataki zdarzające się w nocy, podczas snu. Te ataki paniki zdarzają się raczej nieoczekiwanie, nie z powodu koszmaru, czy niespodziewanego hałasu. Może to się wydawać dziwne, ponieważ większość ludzi myśli, że sen to czas, w którym jest się najbardziej zrelaksowanym. Badania wykazały jednak, że nocne ataki paniki często zdarzają się wtedy, gdy ktoś zapada w głęboki sen, a jego ciało zaczyna się relaksować i ‘odpuszczać’. Te fizjologiczne zmiany są wykrywane przez mózg, który podczas snu również jest bardzo aktywny. Dla ludzi z lękiem napadowym te zmiany mogą być zinterpretowane jak znak, że dzieje się z nimi coś niedobrego (np. mają atak serca). Skutkuje to paniką, która budzi ich ze snu.

To może się zdarzyć każdemu

Wydaje Ci się pewnie, że ataki paniki mają tylko ci ludzie, którzy mają problemy z lękiem. Tak naprawdę jednak okazuje się to bardziej powszechne. Szacuje się, że ok. 1 na 10 osób doświadczyła nieoczekiwanego ataku paniki.

Posumowanie

  • Ataki paniki to szybkie, nagłe fale intensywnego lęku, objawiające się reakcjami bardzo podobnymi do strachu. Terminu ‘lęk napadowy’ używa się, gdy ataki paniki zdarzają się nieoczekiwanie i gdy występuje przesadny niepokój odnośnie nadejścia tych ataków.

  • Reakcja walcz/uciekaj jest normalną reakcją pojawiającą się w odpowiedzi na strach spowodowany niebezpieczeństwem. Czasem aktywuje się również w sytuacji, gdy bezpośrednie zagrożenie nie jest widoczne. Reakcja ta składa się z trzech głównych typów zmian:

  • reakcje fizjologiczne, takie jak podwyższone tętno, szybsze oddychanie, zwiększenie ukrwienia mięśni i ważnych do przeżycia narządów, napięcie mięśniowe;

  • zachowania, takie jak unikanie sytuacji powodującej lęk, lub zmiana zachowania po znalezieniu się w takiej sytuacji;

  • reakcje myślowe, np. wyszukiwanie zagrażających informacji w sytuacjach lękowych, które potwierdzają ogólne przekonanie, że będziemy negatywnie ocenieni przez innych ludzi.

  • Mimo, że panika i strach mogą być bardzo podobne, termin ‘atak paniki’ odnosi się do fali intensywnego lęku. Ataki te mogą wystąpić w różnych sytuacjach.

  • U ludzi z lękiem napadowym, ataki paniki pojawiają się niespodziewanie; występuje u nich również ciągły stres odnośnie doświadczenia kolejnych ataków.

  • Ludzie, którzy doświadczają fobii również mogą mieć ataki paniki, gdy znajdują się w pobliżu sytuacji lub obiektu, którego się boją.

  • Niektóre osoby z lękiem napadowym mogą doświadczyć ataku paniki podczas snu – mózg przetwarza fizjologiczne informacje mówiące o zapadaniu w głęboki sen, interpretując je jako niebezpieczne, co powoduje atak.

 

Źródło: Nathan, P., Correia, H. (2004). Panic Stations. Module 1. Overview of Panic. Centre fof Clinical Interventions. tłum. Katarzyna Szczepaniec

Udostępnij