Mechanizmy i czynniki wpływające na otyłość związane ze sposobem odżywiania się
- Wielkość otrzymywanej do zjedzenia porcji ma bardzo duży wpływ na ilość spożywanego jedzenia, a przejadanie się zw. z dużymi porcjami nie jest kompensowane późniejszym zmniejszeniem spożycia kalorii. Aktualnie trendy zw. z większą dostępnością dużych porcji, a także polityka cenowa „większe opakowanie w lepszej cenie” zniekształcają zdrowe normy konsumpcji i prawidłowe spostrzeganie tego, jaka ilość jedzenia jest adekwatna (Livingstone & Pourshahidi, 2014). Częsta ekspozycja na duże porcje i atrakcyjnie prezentowane opakowania może prowadzić do zjawiska „zniekształcenia wielkości porcji”, czyli uznania ich przez konsumentów za nową normę, co prowadzi do zwiększenia spożycia kalorii i wzrostu masy ciała (Liu et al., 2025).
- Tempo jedzenia jest związane z wagą. Badania wskazują, że osoby, które szybciej spożywają pokarmy, ważą więcej, natomiast wolniejsze jedzenie wiąże się z niższym ryzykiem nadwagi i otyłości. Jednym z mechanizmów tłumaczących tę zależność jest fakt, iż osoby jedzące szybciej, zdążą spożyć więcej kalorii zanim ich organizm odbierze sygnały sytości związane z działaniem greliny czy cholecystokininy. Szybsze jedzenie obserwuje się często w przypadku jedzenia wysokoprzetworzonego, co prawdopodobnie jest związane z jego właściwościami sensorycznymi, takimi jak miękka konsystencja (Ohkuma et al., 2015; Kehong et al., 2024).
- Brak akceptacji wobec własnych zachowań żywieniowych przejawiający się posiadaniem takich myśli i przekonań jak: „Krytykuję siebie, gdy się przejadam”, „Jest mi trudno przestać się martwić swoją wagą podczas jedzenia”, „Powinienem jeść mniej”, „Czuję żal po zjedzeniu niektórych posiłków, np. jedzenia typu fast food czy słodyczy”, a także niższa uważność w trakcie jedzenia polegająca na rozmyślaniu o swoich planach i problemach, są związane z wyższą konsumpcją fast food, smażonego jedzenia, słodyczy oraz wyższym BMI (Lazarevich et al., 2025).
- Nieregularne jedzenie na przestrzeni tygodnia zdefiniowane jako przesunięcie pory zjadania największego posiłku w weekend o więcej niż dwie godziny w stosunku do dni roboczych jest powiązane z wyższym BMI. U osób, które zjadają posiłki później w ciągu dnia zależność ta jest jeszcze silniejsza. Nieregularne pory jedzenia mogą przyczyniać się do rozregulowania rytmu okołodobowego, dysbiozy jelitowej, a także dysregulacji procesów hormonalnych i metabolicznych, które prowadzą do otyłości (Adnan et al., 2022).
- Z kolei częstotliwość podjadania i pora dnia nie są istotnie związane z BMI. Znaczenie ma udział poszczególnych grup żywności w przekąskach. Podjadanie owoców i orzechów, w przeciwieństwie do podjadania słodyczy i jedzenia typu fast food, nie wpływa na przyrost masy ciała (Barnes et al., 2015).
Jak psychoterapia poznawczo-behawioralna może wspierać budowanie nawyków związanych ze zdrowym sposobem odżywiania?
Spersonalizowana CBT otyłości (ang. personalized cognitive-behavioural therapy for obesity, CBT-OB) to aktualnie jeden z najlepiej opisanych modeli CBT skoncentrowanych na otyłości (Dalle Grave et al., 2020). Łączy strategie behawioralne tradycyjnie stosowane w leczeniu otyłości (takie jak automonitoring, ustalanie celów, trening zastępowania zachowań, modyfikacja bodźców środowiskowych czy trening umiejętności budowania wsparcia społecznego) ze strategiami poznawczymi.
Uwzględnienie specyficznych dla otyłości procesów poznawczych pozwala na stworzenie indywidualnej konceptualizacji przypadku, lepsze dopasowanie terapii i skuteczną profilaktykę nawrotów. Przykładowe procesy i czynniki poznawcze wpływające na przebieg leczenia otyłości to: nierealistyczne oczekiwania dotyczące tempa utraty masy ciała, skupienie się na uzyskaniu lepszego wyglądu jako głównym celu terapii, poziom satysfakcji z postępów, wiara w swoje umiejętności pracy nad problemem bez pomocy profesjonalisty.
Protokół CBT-OB składa się z sześciu modułów, które są wprowadzane elastycznie i zgodnie z potrzebami konkretnego pacjenta. Wśród przykładowych interwencji w obrębie wymienionych modułów można wymienić m.in.: monitoring spożywania pokarmów i aktywności fizycznej prowadzony w czasie rzeczywistym; proaktywne planowanie jedzenia; świadome jedzenie; edukację pacjenta w zakresie przeszkód w redukcji masy ciała; stworzenie indywidualnej konceptualizacji przypadku; pracę nad impulsami, emocjami i myślami wpływającymi na jedzenie i aktywność fizyczną; pracę nad wykorzystywaniem jedzenia jako nagrody oraz nad racjonalizacjami blokującymi wprowadzanie zdrowego stylu życia; pracę nad negatywnym obrazem swojego ciała oraz nierealistycznymi oczekiwania dotyczącymi utraty masy.
Autorka tekstu: Dorota Nowicka – psycholożka, certyfikowana psychoterapeutka poznawczo-behawioralna
Bibliografia: https://centrum-poznawcze.pl/cbt_a_msz/
