Dlaczego medycyna stylu życia jest potrzebna?

Przez Dorota Nowicka

Medycyna stylu życia (MSŻ) to nowoczesny, oparty na badaniach naukowych, obszar medycyny, wskazujący na istotną rolę codziennych nawyków w zapobieganiu, leczeniu, a w niektórych przypadkach – w odwracaniu procesów chorobowych. Wyróżnia ona sześć filarów, które składają się na nasz ogólny stan zdrowia. Są to: dobrostan psychiczny, zdrowe relacje społeczne, zdrowe odżywianie, aktywność fizyczna, jakościowy sen oraz ograniczanie szkodliwych substancji i zachowań (1).

Wiek XX, w którym ciężar chorób przesunął się od śmiertelności spowodowanej ostrymi chorobami zakaźnymi w kierunku bardziej podstępnych i przewlekłych chorób, był czasem, kiedy naukowcy i lekarze (jak na przykład William Osler, Ernst Wynder, czy James Rippe)  zaczęli uważniej przyglądać się ich potencjalnym źródłom i mechanizmom rozwoju. Szczególnie dynamiczny wzrost tej dyscypliny przypada na przełom XX i XXI wieku, kiedy to pisze się coraz więcej artykułów i podręczników oraz powstają towarzystwa medycyny stylu życia w wielu krajach na całym świecie, w tym Polskie Towarzystwo Medycyny Stylu Życia założone w 2018 roku. Warto jednak pamiętać, że korzenie MSŻ sięgają dużo głębiej – już w starożytności Hipokrates, grecki lekarz, nazywany “ojcem medycyny”, szukał przyczyn i próbował przyglądać się kontekstowi występowania pewnych chorób, łącząc je ze stylem życia, na przykład z ilością zjadanego jedzenia (2,3). 

Medycyna stylu życia jako podejście, w którym pacjent traktowany jest po partnersku

MSŻ, jako dyscyplina ściśle oparta na dowodach naukowych, jest częścią głównego nurtu medycyny, a jej założenia możliwe są do wdrożenia na każdym etapie opieki zdrowotnej – w profilaktyce, leczeniu oraz remisji chorób (4). Nie odcina się od konwencjonalnej medycyny, ale stanowi jej uzupełnienie. Podkreślane są jednak pewne różnice w tych podejściach (5). W konwencjonalnej medycynie często spostrzega się pacjenta jako pasywnego odbiorcę oddziaływań medycznych, nie oczekując od niego większego zaangażowania i podejmowania zmian oraz pozostawiając odpowiedzialność za leczenie na lekarzu, którego celem jest jak najszybsza diagnoza i przepisanie leku. Lekarze rzadko pracują w zespołach terapeutycznych, a leczenie farmakologiczne, mające kontrolować przebieg choroby, często traktują jako końcowy etap terapii. Przeciwnie, MSŻ zakłada spostrzeganie pacjenta jako aktywnego partnera we wdrażaniu oddziaływań terapeutycznych, od którego oczekuje się wprowadzania realnych zmian w codziennym funkcjonowaniu, oddając mu tym samym sprawczość w utrzymaniu zdrowia i zdrowieniu. W podejściu tym, skoncentrowanym na relacji i pacjencie, z uważnością i szacunkiem rozpatruje się jego indywidualne wartości, potrzeby oraz kontekst socjoekonomiczny (24). Farmakoterapia często widziana jest jako dodatek do zmian na poziomie stylu życia, ponieważ MSŻ kładzie nacisk na szukanie pierwotnych przyczyn chorób przewlekłych a nie redukcję samych objawów (6). 

Poszukując tych pierwotnych przyczyn, MSŻ rozpatruje i próbuje zrozumieć zachowania prozdrowotne konkretnych osób w szerokim kontekście, m.in. społecznym, ekonomicznym, kulturowym i politycznym. To ważne, ponieważ zdrowie i zachowania ludzi są determinowane wymienionymi zmiennymi a nie wynikają wprost tylko i wyłącznie z motywacji wewnętrznej do zmiany, czy z samej opieki medycznej (7,8,9). W takim wielowymiarowym podejściu do rozumienia zdrowia dużą rolę przypisuje się organizacjom społecznym, politycznym, instytucjom, ideologiom i nierównościom tworzącym najbliższe środowisko człowieka (10,11). Przykładowo, jak wykazują badania (12), niski status społeczno‑ekonomiczny jest silnym niezależnym czynnikiem ryzyka przedwczesnej śmierci, podobnie jak deprywacja społeczno-ekonomiczna sąsiedztwa miejsca zamieszkania (13). Co ważne, jeśli na przestrzeni życia czyjaś pozycja społeczna spada, w następstwie obserwowane jest pogorszenie niektórych wskaźników zdrowia u tej osoby (14). 

Wśród socjoekonomicznych uwarunkowań zdrowia aktualnie na szczególną uwagę zasługują determinanty komercyjne, które wskazuje się jako współodpowiedzialne za spowolnienie przyrostu oczekiwanej długości życia w Polsce i innych krajach w XXI wieku (15). Raport WHO z 2024 roku (16) podkreśla, że przemysł tytoniowy, alkoholowy oraz związany z ultraprzetworzoną żywnością i paliwami kopalnymi, a także niekorzystne praktyki zatrudniania pracowników, w dużej mierze przyczyniają się do rozwoju chorób przewlekłych i odpowiadają nawet za 25% wszystkich śmierci. W świecie, w którym kuszą „nadbodźce”, czyli bodźce zaprojektowane tak, aby maksymalnie pobudzać układ nagrody w naszych mózgach, bardzo trudno budować i utrzymać zdrowe nawyki (17). Jednocześnie, w Polsce ponad 50% społeczeństwa jest świadoma szkodliwego wpływu na zdrowie branż produkujących wysokoprzetworzone jedzenie, słodkie napoje oraz alkohol, a także popiera ograniczenia w reklamowaniu tych produktów (18). Specjaliści MSŻ, rozumiejąc w sposób kompleksowy zdrowie człowieka, podejmują działania nie tylko w praktyce klinicznej, ale również na poziomie struktur polityki lokalnej czy państwowej, ponieważ zmiany wspierane przez rządy są kluczowe w facylitacji zachowań prozdrowotnych poszczególnych osób (19). 

Biorąc pod uwagę powyższe, zmiana nawyków jest trudna i wymaga złożonych oddziaływań, skutecznych i bazujących na nauce o zmianie zachowania, która jest jednym z kluczowych pojęć w MSŻ. Każdy z sześciu jej filarów opiera się mianowicie na fundamencie, jakim jest zmiana zachowania (20). Wśród najbardziej skutecznych i potwierdzonych naukowo technik behawioralnych, możliwych do zastosowania w kontakcie indywidualnym z pacjentem jak i w konsultacjach grupowych, wymienia się m.in. wyznaczanie celów i planowanie, udzielanie feedbacku, monitorowanie progresu, czy też aranżowanie wsparcia społecznego (21). Dialog motywujący oraz psychoterapia poznawczo-behawioralna są z kolei szerszymi podejściami o udowodnionej wysokiej skuteczności w obszarze zmiany stylu życia (22, 23, 24). 

Medycyna stylu życia jako odpowiedź na epidemię chorób przewlekłych

Choroby przewlekłe, takie jak choroby sercowo-naczyniowe, nowotwory, choroby układu oddechowego oraz cukrzyca, są aktualnie głównymi przyczynami śmierci, a w roku 2021 odpowiadały za 75% zgonów niezwiązanych z pandemią (25). Insulinooporność, otyłość brzuszna, podwyższony cholesterol oraz nadciśnienie to zmiany metaboliczne, które zwiększają ryzyko ich rozwoju (26) i w dużej mierze są konsekwencją stylu życia i konkretnych zachowań: palenia tytoniu oraz biernej ekspozycji na dym, niezdrowej diety (z dużą ilością soli, cukru oraz tłuszczy), nadużywania alkoholu oraz niskiej aktywności fizycznej (27). MSŻ jest potrzebna, ponieważ, wskazując na zmiany cywilizacyjne oraz rolę stylu życia, odwołuje się do głębszych przyczyn chorób przewlekłych (28). Skupienie na pierwotnych źródłach problemów może być też trafną odpowiedzią na wielochorobowość (41) oraz negatywne skutki polifarmacji. Mimo, że w wielu krajach na świecie instytucje oraz organizacje związane ze zdrowiem publikują coraz więcej wskazówek i rekomendacji dotyczących potrzeby zmiany stylu życia w leczeniu chorób (29,30,31), a badania pokazują, że nawet 96% pacjentów preferuje zmianę stylu życia ponad farmakoterapię (32), na świecie powszechne są zjawiska nadmiernego przepisywania leków (ang. over-prescribing) i polifarmacji (33, 34, 35). MSŻ może pomóc zminimalizować szkody wyrządzane przez nadmierne przyjmowanie lekarstw, takie jak m.in.: działania niepożądane (np. nudności, zaburzenia koncentracji, krwawienia, pogorszenie jakości snu), groźne interakcje między lekami, nieprzestrzeganie zaleceń i efekty nagłego odstawienia, ograniczenie mobilności i upadki, czy niepotrzebne koszty ponoszone przez pacjenta (36). Ponadto, otrzymanie recepty, na przykład w związku z otyłością albo depresją, a także informacji o możliwych szybkich efektach farmakoterapii, może obniżać motywację pacjenta do wprowadzania zmian na poziomie stylu życia, które samodzielnie albo w połączeniu z farmakoterapią, mogłyby przynieść o wiele trwalsze, długoterminowe efekty (37, 38). W tym kontekście problematyczny i wymagający uwagi polityków jest marketing firm farmaceutycznych, które, reklamując swoje produkty jako proste i szybkie rozwiązania, nie prezentują konsumentom niefarmakologicznych, skoncentrowanych na zmianie stylu życia, dróg leczenia (39). Badania wskazują, że osoby z niezdrowym stylem życia są bardziej podatne na takie reklamy (40).

Medycyna stylu życia – sześć filarów wspierających dłuższe życie w zdrowiu

MSŻ jest potrzebna, ponieważ badania wskazują, że zdrowy styl życia wspiera zdrowe starzenie się i wydłuża życie w zdrowiu (42). Podejmowanie prozdrowotnych zachowań odgrywa kluczową rolę w kształtowaniu mechanizmów epigenetycznych i w działaniu układu odpornościowego, chroniąc przed rozwojem chorób (43). Każdy z sześciu filarów MSŻ ma naukowo udowodniony pozytywny wpływ na zdrowie człowieka, czego wybrane przykłady omówiono poniżej. 

Dobrostan psychologiczny wiąże się m.in. z niższym poziomem stanu zapalnego oraz sprawniejszymi mechanizmami immunologicznymi (44, 45), dłuższym życiem w zdrowiu (46, 47), niższym ryzykiem chorób układu krążenia (48), czy lepszymi wynikami leczenia otyłości (49). Z kolei badania nad skutkami niekorzystnych doświadczeń z dzieciństwa takimi jak rozwód rodziców, czy bycie ofiarą lub świadkiem przemocy domowej, wskazują na możliwe konsekwencje zdrowotne (m.in. nadciśnienie, cukrzyca, reumatoidalne zapalenie stawów) trwające przez całe życie (50, 51). Zależności pomiędzy zdrowiem psychicznym a fizycznym są oczywiście złożone i dwukierunkowe, ale godne uwagi, ponieważ w Polsce ponad ¼ dorosłych osób doświadcza różnych zaburzeń psychicznych na przestrzeni życia (52). 

Dane WHO z 2025 roku wskazują, że jedna na sześć osób na świecie doświadcza izolacji społecznej i poczucia osamotnienia (53). Jednocześnie, posiadanie dobrych relacji wiąże się m.in. z dłuższym życiem (54), poczuciem bezpieczeństwa, które usprawnia działanie układu odpornościowego i zmniejsza stan zapalny (55), niższym ryzykiem demencji (56), niższym ciśnieniem krwi i ryzykiem otyłości (57). Badania nad skutecznością promowanej w ramach MSŻ tzw. recepty społecznej wskazują na obiecujące efekty tej interwencji (58,59). 

Zgodnie z raportem MultiSport Index 2025 aż 93% Polaków jest świadoma pozytywnego wpływu aktywności fizycznej na zdrowie psychofizyczne, a jednocześnie 36% nie podjęło żadnej formy ruchu, w tym spaceru, w ciągu ostatniego miesiąca (60). Bycie aktywnym fizycznie oraz ograniczanie czasu spędzanego w pozycji siedzącej wiąże się m.in. z dłuższym życiem (61), niższym ryzykiem choroby wieńcowej (62), remisją depresji na poziomie porównywalnym z zażywaniem sertraliny (63), lepszę kontrolą glikemii u osób z cukrzycą typu 2 (64), co pokazuje na ogromne korzyści z podnoszenia jej poziomu w populacji. 

W wielu krajach rozwiniętych żywność wysokoprzetworzona, bogata w kalorie a nie w substancje odżywcze, stanowi nawet do 50% diety, skutkując przyrostem wagi i chorobami współistniejącymi (65). Na uwagę zasługują również słodzone napoje, które, powodując zmiany w mikrobiocie jelitowej, wiążą się z częstszym występowaniem zaburzeń emocjonalnych  (66), a także odgrywają rolę w przyroście masy ciała i w rozwoju chorób kardiometabolicznych (67). Biorąc pod uwagę, że w Polsce w 2019 roku nadwaga lub otyłość dotyczyły 57% populacji (68), interwencje nakierowane na zmianę nawyków żywieniowych, w tym promowanie np. diety śródziemnomorskiej, która jest powiązana z obniżonym ryzykiem śmierci z wszystkich przyczyn (69) zdaje się być kluczowe. 

Krótki czas trwania oraz niska jakość snu związane są z większymi uszkodzeniami telomerów, co jest biomarkerem przyspieszonego starzenia się organizmu (70). Choroby serca, otyłość, demencja, cukrzyca i nowotwory są powiązane z krótkim snem (71). Aktualnie na uwagę zasługuje korzystanie ze smartfonów i innych ekranów i ekspozycja na niebieskie światło w godzinach wieczornych, która wiąże się z gorszą jakością snu, w tym z krótszym czasem snu u dzieci i młodzieży (72,73). 

MSŻ, promując minimalizację szkodliwych substancji, podkreśla m.in. negatywne skutki palenia tytoniu, które jest jedną z głównych przyczyn przedwczesnej śmierci i chorób przewlekłych na świecie i zwiększa ryzyko raka (74), chorób serca (75) i układu oddechowego (76). Dostępność szkodliwych substancji oraz ekspozycja na szkodliwe substancje, wynikająca m.in. z zanieczyszczenia powietrza, to obszar, w którym szczególnie potrzebne są działania na poziomie struktur globalnych. 

autorka tekstu: Dorota Nowicka – psycholożka, certyfikowana terapeutka poznawczo-behawioralna

Piśmiennictwo:

  1. Fallows E. What Is Lifestyle Medicine? In: Pinder R, Harvey C-J, Fallows E, eds. Essential Lifestyle Medicine. Cambridge: Cambridge University Press; 2025. p.1–14.
  2. Lippman D, Stump M, Veazey E, Guimarães ST, Rosenfeld R, Kelly JH, et al. Foundations of Lifestyle Medicine and its Evolution. Mayo Clin Proc Innov Qual Outcomes. 2024;8(1):97–111. doi:10.1016/j.mayocpiqo.2023.11.004
  3. Zgliczyński W. Medycyna stylu życia. Available from: https://orka.sejm.gov.pl/WydBAS.nsf/0/A02FD9C8F5C1BEBAC1258B86003385BE/$file/Infos_319.pdf
  4. Rippe JM. Lifestyle Medicine: The Health Promoting Power of Daily Habits and Practices. Am J Lifestyle Med. 2018;12(6):499–512. doi:10.1177/1559827618785554
  5. Egger GJ, Binns AF, Rossner SR. The emergence of „lifestyle medicine” as a structured approach for management of chronic disease. Med J Aust. 2009;190(3):143–5. doi:10.5694/j.1326-5377.2009.tb02317.x
  6. Marshall S, Patel P, Anand R, et al. Lifestyle Medicine as a Framework for High-Value Care: A Position Statement From the American College of Lifestyle Medicine. Am J Lifestyle Med. 2025;0(0). doi:10.1177/15598276251390437
  7. Braveman P, Gottlieb L. The social determinants of health: it’s time to consider the causes of the causes. Public Health Rep. 2014;129 Suppl 2:19–31. doi:10.1177/00333549141291S206
  8. Magoon V. Screening for Social Determinants of Health in Daily Practice. Fam Pract Manag. 2022;29(2):6–11.
  9. Griffith ZM, Polet J, Lintunen T, Hamilton K, Hagger MS. Social cognition, personality and social-political correlates of health behaviors: Application of an integrated theoretical model. Soc Sci Med. 2024;347:116779. doi:10.1016/j.socscimed.2024.116779
  10. Short SE, Mollborn S. Social Determinants and Health Behaviors: Conceptual Frames and Empirical Advances. Curr Opin Psychol. 2015;5:78–84. doi:10.1016/j.copsyc.2015.05.002
  11. Salgado M, Madureira J, Mendes AS, et al. Environmental determinants of population health in urban settings. A systematic review. BMC Public Health. 2020;20:853. doi:10.1186/s12889-020-08905-0
  12. Stringhini S, Alenius H, et al. Socioeconomic status and the 25 × 25 risk factors as determinants of premature mortality: a multicohort study and meta-analysis of 1·7 million men and women. Lancet. 2017;389(10075):1229–37.
  13. Lawrence WR, Kucharska-Newton AM, Magnani JW, et al. Neighborhood Socioeconomic Disadvantage Across the Life Course and Premature Mortality. JAMA Netw Open. 2024;7(8):e2426243. doi:10.1001/jamanetworkopen.2024.26243
  14. Gugushvili A, Jarosz E. A longitudinal study of perceived social position and health-related quality of life. Soc Sci Med. 2024;340:116446. doi:10.1016/j.socscimed.2023.116446
  15. Główny Inspektorat Sanitarny. Sytuacja zdrowotna ludności Polski i jej uwarunkowania – 2025. Available from: https://www.gov.pl/web/psse-mogilno/sytuacja-zdrowotna-ludnosci-polski-i-jej-uwarunkowania—2025
  16. World Health Organization. State of Health in the EU: Poland. Copenhagen: WHO Regional Office for Europe; 2023. Available from: https://www.who.int/europe/publications/i/item/9789289061162
  17. Brendborg N. (Super) stymulowani. Jak nauka i przemysł manipulują naszymi instynktami. Kraków: Copernicus Center Press; 2025.
  18. Zwierczyk U, Kobryn M, Duplaga M. The Awareness of the Role of Commercial Determinants of Health and the Readiness to Accept Restrictions on Unhealthy Food Advertising in Polish Society. Nutrients. 2023;15(22):4743. doi:10.3390/nu15224743
  19. Kelly MP, Barker M. Why is changing health-related behaviour so difficult? Public Health. 2016;136:109–16. doi:10.1016/j.puhe.2016.03.030
  20. Rippe JM. Lifestyle Medicine and Behavioral Health: Synergies, Opportunities and Challenges. Am J Lifestyle Med. 2025;15598276251382106. doi:10.1177/15598276251382106
  21. Nadal IP, Angkurawaranon C, Singh A, et al. Effectiveness of behaviour change techniques in lifestyle interventions for non-communicable diseases: an umbrella review. BMC Public Health. 2024;24:3082. doi:10.1186/s12889-024-20612-8
  22. Kurnik Mesarič K, Pajek J, Logar Zakrajšek B, Bogataj Š, Kodrič J. Cognitive behavioral therapy for lifestyle changes in patients with obesity and type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis. Sci Rep. 2023;13:12793. doi:10.1038/s41598-023-40141-5
  23. Mei Z, Cai C, Luo S, Zhang Y, Lam C, Luo S. The efficacy of cognitive behavioral therapy for insomnia in adolescents: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Front Public Health. 2024;12:1413694. doi:10.3389/fpubh.2024.1413694
  24. Miller WR, Rollnick S, Butler CC. Dialog motywujący w opiece zdrowotnej. Jak skutecznie pomagać pacjentom w zmianie stylu życia. Warszawa: PZWL; 2025.
  25. World Health Organization. Noncommunicable diseases (NCDs). Available from: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/noncommunicable-diseases?utm_source=chatgpt.com
  26. Dhondge RH, Agrawal S, Patil R, Kadu A, Kothari M. A Comprehensive Review of Metabolic Syndrome and Its Role in Cardiovascular Disease and Type 2 Diabetes Mellitus: Mechanisms, Risk Factors, and Management. Cureus. 2024;16(8):e67428. doi:10.7759/cureus.67428
  27. World Health Organization. NCD risk factors data. Available from: https://www.who.int/data/gho/data/themes/topics/topic-details/gho/ncd-risk-factors?utm_source=chatgpt.com
  28. Hacker K. The Burden of Chronic Disease. Mayo Clin Proc Innov Qual Outcomes. 2024;8(1):112–9. doi:10.1016/j.mayocpiqo.2023.08.005
  29. National Institute for Health and Care Excellence. NG238: Lifestyle changes for the primary and secondary prevention of cardiovascular disease. Available from: https://www.nice.org.uk/guidance/ng238/chapter/Recommendations?utm_source=chatgpt.com#lifestyle-changes-for-the-primary-and-secondary-prevention-of-cardiovascular-disease
  30. American College of Lifestyle Medicine. Lifestyle Medicine and the path to type 2 diabetes remission. Available from: https://lifestylemedicine.org/lifestyle-medicine-and-the-path-to-type-2-diabetes-remission/
  31. Narodowy Centrum Edukacji Żywieniowej. Chroń się przed rakiem. Available from: https://ncez.pzh.gov.pl/wp-content/uploads/2021/03/izz_chron_sie_przed_rakiem.pdf?utm_source=chatgpt.com
  32. Jarbøl DE, Larsen PV, Gyrd-Hansen D, Søndergaard J, Brandt C, Leppin A, et al. Determinants of preferences for lifestyle changes versus medication and beliefs in ability to maintain lifestyle changes. Prev Med Rep. 2017;6:66–73. doi:10.1016/j.pmedr.2017.02.010
  33. Ladines-Lim J, Fischer M, Linder J, et al. Prevalence of Inappropriate Antibiotic Prescribing with or without a Plausible Antibiotic Indication among Safety-Net and Non-Safety Net Populations. J Gen Intern Med. 2024;39:1606–15. doi:10.1007/s11606-024-08757-z
  34. Narodowy Fundusz Zdrowia. Polipragmazja w Polsce. Available from: https://ezdrowie.gov.pl/portal/home/badania-i-dane/zdrowe-dane/raporty/nfz-o-zdrowiu-polipragmazja?modSingleId=37738
  35. Berthon W, McGurnaghan SJ, Blackbourn LAK, Fernandes AAS, Walker LE, McCrimmon RJ, et al. Polypharmacy and potentially inappropriate prescribing in people with type 2 diabetes: An analysis of the Scottish Diabetes Research Network national diabetes cohort. Diabet Med. 2026;43(2):e70179. doi:10.1111/dme.70179
  36. Vordenberg SE, Malani PN, Kullgren JT. Polypharmacy and Deprescribing. JAMA. 2023;330(7):672. doi:10.1001/jama.2023.8872
  37. Lewis KH, Moore JB, Ard JD. Game changers: do new medications make lifestyle-based treatment of obesity obsolete? Obesity (Silver Spring). 2024;32(2):237–9. doi:10.1002/oby.23962
  38. Maß R, Backhaus K, Unkelbach BK. The impact of expectations on treatment outcomes following intensive psychotherapy in inpatients with major depression. J Affect Disord Rep. 2026;23:100997. doi:10.1016/j.jadr.2025.100997
  39. Leki jako specyficzne dobro konsumpcyjne: Czynniki wpływające na wzrost konsumpcji farmaceutyków – perspektywa socjologiczna. Konteksty Społeczne. 2020;8(2):206–33. doi:10.17951/ks.2020.8.2.206-233
  40. Zadeh NK, Robertson K, Green JA. Lifestyle determinants of behavioural outcomes triggered by direct-to-consumer advertising of prescription medicines: a cross-sectional study. Aust N Z J Public Health. 2019;43(2):190–6. doi:10.1111/1753-6405.12883
  41. Du Y, de Bock GH, Vonk JM, Pham AT, van der Ende MY, Snieder H, et al. Lifestyle factors and incident multimorbidity related to chronic disease: a population-based cohort study. Eur J Ageing. 2024;21:37. doi:10.1007/s10433-024-00833-x
  1. Nyberg ST, Singh-Manoux A, Pentti J, Madsen IEH, Sabia S, Alfredsson L, et al. Association of healthy lifestyle with years lived without major chronic diseases. JAMA Intern Med. 2020;180(5):760–768. doi:10.1001/jamainternmed.2020.0618
  2. Ostaiza-Cardenas J, Tobar AC, Costa SC, Calero DS, López-Carrera A, Bermúdez FG, et al. Epigenetic modulation by life-style: advances in diet, exercise, and mindfulness for disease prevention and health optimization. Front Nutr. 2025;12:1632999. doi:10.3389/fnut.2025.1632999
  3. Vasile C. Mental health and immunity (Review). Exp Ther Med. 2020;20(6):211. doi:10.3892/etm.2020.9341
  4. Abdurachman, Herawati N. The role of psychological well-being in boosting immune response: an optimal effort for tackling infection. Afr J Infect Dis. 2018;12(1 Suppl):54–61. doi:10.2101/Ajid.12v1S.7
  5. Zaninotto P, Steptoe A. Association between subjective well-being and living longer without disability or illness. JAMA Netw Open. 2019;2(7):e196870. doi:10.1001/jamanetworkopen.2019.6870
  6. Tamosiunas A, Sapranaviciute-Zabazlajeva L, Luksiene D, et al. Psychological well-being and mortality: longitudinal findings from Lithuanian middle-aged and older adults study. Soc Psychiatry Psychiatr Epidemiol.2019;54:803–811. doi:10.1007/s00127-019-01657-2
  7. Zhong J, Zhang P, Dong Y, Xu Y, Huang H, Ye R, et al. Well-being and cardiovascular health: insights from the UK Biobank study. J Am Heart Assoc. 2024;13(19):e035225. doi:10.1161/JAHA.124.035225
  8. Jankowska P. The role of stress and mental health in obesity. Obesities. 2025;5(2):20. doi:10.3390/obesities5020020
  9. Caglayan S, Høye A, Thimm JCA, Wang CEA, Grønli OK. Association of adverse childhood experiences with physical illness and self-rated health in the population-based Tromsø Study. Eur J Public Health.2025;35(3):498–504. doi:10.1093/eurpub/ckaf031
  10. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). About adverse childhood experiences (ACEs) [Internet]. Available from: https://www.cdc.gov/aces/about/index.html
  11. EZOP II. Zdrowie psychiczne Polaków – raport z badania EZOP II [Internet]. Available from: https://ezop.edu.pl/wp-content/uploads/2021/12/EZOPII-Streszczenie.pdf
  12. World Health Organization (WHO). Social connection linked to improved health and reduced risk of early death [Internet]. 2025 Jun 30. Available from: https://www.who.int/news/item/30-06-2025-social-connection-linked-to-improved-heath-and-reduced-risk-of-early-death
  13. Zhao M, Huo X, Zhang H, et al. Sex-specific associations of social isolation and loneliness with residual life expectancy at age 45 years among middle-aged and older adults in China. BMC Public Health. 2025;25:2499. doi:10.1186/s12889-025-23708-x
  14. Trachtenberg E. The beneficial effects of social support and prosocial behavior on immunity and health: a psychoneuroimmunology perspective. Brain Behav Immun Health. 2024;37:100758. doi:10.1016/j.bbih.2024.100758
  15. Freak-Poli R, Wagemaker N, Wang R, Lysen TS, Ikram MA, Vernooij MW, et al. Loneliness, not social support, is associated with cognitive decline and dementia across two longitudinal population-based cohorts. J Alzheimers Dis. 2022;85(1):295–308. doi:10.3233/JAD-210330
  16. Yang YC, Boen C, Gerken K, Li T, Schorpp K, Harris KM. Social relationships and physiological determinants of longevity across the human life span. Proc Natl Acad Sci U S A. 2016;113(3):578–583. doi:10.1073/pnas.1511085112
  17. O’Sullivan DJ, Bearne LM, Harrington JM, Cardoso JR, McVeigh JG. The effectiveness of social prescribing in the management of long-term conditions in community-based adults: a systematic review and meta-analysis. Clin Rehabil. 2024;38(10):1306–1320. doi:10.1177/02692155241258903
  18. Wilson A, Noble H, Galway K, Doherty J. Social prescribing for people living with long-term health conditions: a scoping review. Syst Rev. 2025;14(1):114. doi:10.1186/s13643-025-02848-6
  19. Benefit Systems. Bezruch Polaków – cichy alarm poważnego problemu [Internet]. Available from: https://biuroprasowe.benefitsystems.pl/427695-bezruch-polakow-cichy-alarm-powaznego-problemu
  20. Yang Y, Chen L, Filippidis FT. Accelerometer-measured physical activity, frailty, and all-cause mortality and life expectancy among middle-aged and older adults: a UK Biobank longitudinal study. BMC Med. 2025;23:125. doi:10.1186/s12916-025-03960-z
  21. Sesso HD, Paffenbarger RS Jr, Lee IM. Physical activity and coronary heart disease in men: the Harvard Alumni Health Study. Circulation. 2000;102(9):975–980. doi:10.1161/01.cir.102.9.975
  22. Hoffman BM, Babyak MA, Craighead WE, Sherwood A, Doraiswamy PM, Coons MJ, et al. Exercise and pharmacotherapy in patients with major depression: one-year follow-up of the SMILE study. Psychosom Med.2011;73(2):127–133. doi:10.1097/PSY.0b013e31820433a5
  23. Ispas S, Nelson Twakor A, Mindrescu NM, et al. From sedentary to success: how physical activity transforms diabetes management: a systematic review. J Mind Med Sci. 2025;12(1):10. doi:10.3390/jmms12010010
  24. Crimarco A, Landry MJ, Gardner CD. Ultra-processed foods, weight gain, and co-morbidity risk. Curr Obes Rep.2022;11:80–92. doi:10.1007/s13679-021-00460-y
  25. Edwin Thanarajah S, Ribeiro AH, Lee J, Winter NR, Stein F, Lippert RN, et al. Soft drink consumption and depression mediated by gut microbiome alterations. JAMA Psychiatry. 2025;82(11):1095–1102. doi:10.1001/jamapsychiatry.2025.2579
  26. Malik VS, Hu FB. The role of sugar-sweetened beverages in the global epidemics of obesity and chronic diseases. Nat Rev Endocrinol. 2022;18:205–218. doi:10.1038/s41574-021-00627-6
  27. Statistics Poland. Health status of population in Poland in 2019 [Internet]. Available from: https://stat.gov.pl/en/topics/health/health/health-status-of-population-in-poland-in-2019%2C4%2C2.html
  28. Furbatto M, Lelli D, Antonelli Incalzi R, Pedone C. Mediterranean diet in older adults: cardiovascular outcomes and mortality from observational and interventional studies—a systematic review and meta-analysis. Nutrients.2024;16(22):3947. doi:10.3390/nu16223947
  29. Jin JH, Kwon HS, Choi SH, Koh SH, Lee EH, Jeong JH, et al. Association between sleep parameters and longitudinal shortening of telomere length. Aging (Albany NY). 2022;14(7):2930–2944. doi:10.18632/aging.203993
  30. Walker M. Dlaczego śpimy. Nauka o zdrowym śnie i jego mocy. Warszawa: Wydawnictwo Marginesy; 2025.
  31. Elsheikh AA, Elsharkawy SA, Ahmed DS. Impact of smartphone use at bedtime on sleep quality and academic activities among medical students at Al-Azhar University at Cairo. J Public Health (Berl). 2024;32:2091–2100. doi:10.1007/s10389-023-01964-8
  32. Lund L, Sølvhøj IN, Danielsen D, et al. Electronic media use and sleep in children and adolescents in western countries: a systematic review. BMC Public Health. 2021;21:1598. doi:10.1186/s12889-021-11640-9
  33. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Cigarettes and cancer [Internet]. Available from: https://www.cdc.gov/tobacco/about/cigarettes-and-cancer.html
  34. Norouzzadeh M, Teymoori F, Farhadnejad H, et al. Cigarette smoking and cardiovascular disease incidence and all-cause mortality: the modifying role of diet quality. BMC Public Health. 2024;24:1021. doi:10.1186/s12889-024-18468-z
  35. World Health Organization (WHO). Smoking is the leading cause of chronic obstructive pulmonary disease [Internet]. 2023 Nov 15. Available from: https://www.who.int/news/item/15-11-2023-smoking-is-the-leading-cause-of-chronic-obstructive-pulmonary-disease

Udostępnij

Podobne artykuły: