Regulacja emocjonalna a otyłość – rola terapii poznawczo-behawioralnej

Mechanizmy i czynniki wpływające na otyłość związane z regulacją emocjonalną

• Stres oraz różne stany emocjonalne wpływają na zachowania żywieniowe, prowadząc do zjawiska emocjonalnego jedzenia (ang. emotional eating) czy zaburzenia z napadami objadania się (ang. binge eating disorder, BED). Emocjonalne jedzenie definiuje się jako niepatologiczną tendencję do jedzenia lub przejadania się w odpowiedzi na pojawienie się trudnych emocji niezależnie od fizjologicznego poczucia głodu, przy czym preferowane są gł. produkty wysokoenergetyczne, smakowite i mało odżywcze, a osoba jest w stanie utrzymywać pewną kontrolę nad jedzeniem. Zaburzenie z napadami objadania się od 2013 r. stanowi osobną jednostkę diagnostyczną w DSM-5, na którą składają się m.in. następujące kryteria: powtarzające się epizody zjadania w określonym czasie takiej ilości pożywienia, jakiej większość ludzi nie zjadłaby w podobnych okolicznościach, poczucie braku kontroli nad jedzeniem i zatrzymaniem go, szybkie jedzenie, jedzenie pomimo poczucia pełności, wstyd, obrzydzenie i poczucie winy jako reakcja na objadanie się, brak występowania zachowań kompensacyjnych jak w bulimii i anoreksji (APA, 2013). Pomiędzy jedzeniem emocjonalnym oraz BED istnieją podobieństwa związane z deficytem regulacji emocjonalnej oraz trudnościami w hamowaniu. Badania naukowe rozpatrują jednak te konstrukty niezależnie od siebie a koncepcja potencjalnego kontinuum stanowi jeszcze lukę w literaturze (Arexis et al., 2023).
• Wśród teorii wyjaśniających zależności pomiędzy stresem i jedzeniem wymienia się m.in. teorię emocjonalnego jedzenia (ang. Emotional Eating Theory, EET) oraz teorię uwrażliwienia na bodźce nagradzające (ang. Incentive Sensitization Theory, IST). Zgodnie z EET odczuwanie negatywnego afektu skutkuje pojawianiem się zachowań polegających na zjadaniu tzw. comfort food. Obniżenie poziomu stresu ma stanowić czynnik wzmacniający i zwiększający prawdopodobieństwo podobnych zachowań w przyszłości. IST skupia się z kolei na mechanizmach biologicznych i zakłada kluczową rolę procesów związanych z układem nagrody. Zgodnie z nią powtarzająca się ekspozycja na bodźce związane z jedzeniem oraz samo spożywanie pokarmu, prowadzą do uwrażliwienia systemu nagrody, czego konsekwencją jest impulsywność i nadreaktywność na bodźce występujące w przyszłości, które mogą zapowiadać późniejsze spożywanie jedzenia (Papalini, 2024). 
• Otyłość, przejadanie się, niezdrowe zachowania żywieniowe, jak na przykład spożywanie fast foodów, nasilone objawy depresyjne oraz dystres psychologiczny są powiązane z jedzeniem emocjonalnym (Dakanalis et al., 2023). Badanie z udziałem 763 osób wykazało, że osoby z diagnozą otyłości w trakcie jedzenia emocjonalnego sięgają po przekąski i pokarmy typu fast food (Betancourt-Núñez et al., 2022), co na poziomie biologicznym może z kolei sprzyjać procesom depresjogennym.
• Historycznie otyłość i zaburzenia odżywiania były traktowane jako dwie niezależne jednostki diagnostyczne, rozpatrywane w osobnych ramach teoretycznych. Coraz więcej doniesień naukowych wskazuje jednak na ich duże współwystępowanie, co otwiera potrzebę podejść integrujących, zwłaszcza w przypadku zaburzenia z napadowym objadaniem się oraz bulimii, które są najwyraźniej związane z otyłością (Camacho-Barcia et al., 2024).

Jak psychoterapia poznawczo-behawioralna może wspierać budowanie zdrowych nawyków związanych z regulacją emocjonalną?

• Podejścia oparte na uważności stanowią aktualnie bardzo ważny komponent wielu protokołów trzeciej fali CBT. Przeprowadzono m.in. badanie sprawdzające efekty strategii polegającej na uważnym jedzeniu u pacjentów cierpiących z powodu otyłości i zaburzeń z napadami objadania się (Minari et al., 2024). Indywidualne sesje odbywały się przez osiem tygodni z częstotliwością 1 godz./tydzień. Pacjenci byli instruowani, aby stosować uważność w trakcie jedzenia codziennych posiłków, a na każde spotkanie przynosili swoje ulubione jedzenie, aby trenować wspólnie z terapeutą. Techniki rozwijające uważność zastosowane w programie badawczym to m.in.: nauka czerpania przyjemności z jedzenia; rozpoznawanie sygnałów głodu i sytości; trening kierowania uwagi na jedzenie; nauka powolnego jedzenia; techniki oddechowe redukujące lęk; prowadzenie dziennika żywieniowego w celu wzmocnienia samoświadomości; edukacja dotycząca mitów na temat poszczególnych produktów lub grup produktów, np. „węglowodany są złe”, „nie powinno się jeść glutenu i laktozy”; promowanie aktywności kulinarnych; testowania przepisów i smakowania dań; analiza sensoryczna produktów bez udziału wzroku. Pomiędzy pierwszym a ósmym tygodniem interwencji odnotowano u uczestników istotne zmniejszenie masy ciała, obwodu talii, liczby epizodów napadowego objadania się oraz spadek całkowitej wartości energetycznej diety. 
• Badania nad jedzeniem emocjonalnym oraz zaburzeniem z napadami objadania się prowadzone są również z perspektywy ACT, która konceptualizuje takie zachowania jako strategie mające na celu chwilowe uniknięcie nieprzyjemnych doświadczeń – myśli, emocji, doznań fizjologicznych czy pragnień. Zgodnie z modelem ACT niechęć do ich odczuwania, połączona z próbami unikania i kontrolowania, stanowią komponenty tzw. unikania doświadczenia, które jest mediatorem pomiędzy odczuwaniem negatywnego afektu a jedzeniem emocjonalnym (Di Sante et al., 2022). W badaniu pilotażowym krótkiego, grupowego warsztatu ACT w formie on-line, dotyczącego jedzenia emocjonalnego, na dwa 90-minutowe spotkania składały się oddziaływania takie jak m.in.: przedstawienie koncepcji emocjonalnego jedzenia i jego funkcji; dyskusja zysków i kosztów oraz długoterminowej użyteczności takich zachowań; omówienie metafory przeciągania liny; określenie wartości, które stoją za chęcią redukcji emocjonalnego jedzenia; wprowadzenie koncepcji „punktu wyboru” pomiędzy unikaniem dyskomfortu a dążeniem do realizacji swoich wartości; ćwiczenie BOLD (ang. Breathe, Observe, Listen, Decide); praca własna polegająca na kierowaniu uwagi w stronę impulsów do jedzenia emocjonalnego i zw. z nimi doznań cielesnych; nauka techniki surfowania na impulsach i zaciekawiania się nimi; trening uważnego jedzenia. Trzy miesiące po zakończeniu warsztatów uczestnicy prezentowali istotnie niższą niż przed rozpoczęciem terapii chęć jedzenia w odpowiedzi na emocje, mniejszą ilość epizodów jedzenia emocjonalnego oraz wyższą zdolność do przerwania takich epizodów (Di Sante et al., 2024). 
• Systematyczny przegląd i metaanaliza 34 badań dotyczących interwencji w zakresie jedzenia emocjonalnego u dorosłych osób z nadwagą i otyłością wykazały, że CBT ma największy potencjał w ograniczaniu emocjonalnego jedzenia oraz redukcji masy ciała (Smith et al., 2023).

Autorka tekstu: Dorota Nowicka – psycholożka, certyfikowana psychoterapeutka poznawczo-behawioralna

Bibliografia: https://centrum-poznawcze.pl/cbt_a_msz/