Mechanizmy i czynniki wpływające na otyłość związane z aktywnością fizyczną
- Systematyczny przegląd i metaanaliza 23 badań (Silveira et al., 2022) pokazały, że 31% dorosłych z otyłością – w tym osób starszych – prowadzi siedzący tryb życia, a 43% nie podejmuje aktywności fizycznej. Osoby mało aktywne oraz z siedzącym trybem życia mają istotnie wyższe ryzyko rozwoju otyłości w porównaniu z osobami aktywnymi.
- Systematyczny przegląd 38 badań, mający na celu odpowiedź na pytanie, czy stygmatyzacja związana z wagą wiąże się z podejmowaniem aktywności fizycznej wykazał, że dokuczanie z powodu wagi (szczególnie wśród młodzieży), codzienna dyskryminacja oraz internalizacja stygmatyzacji związanej z wagą, są związane z obniżonym poziomem aktywności fizycznej (Pearl et al., 2021).
- Znaczna część osób z nadwagą i otyłością spostrzega siebie jako „zbyt dużo ważące” w porównaniu do założonego standardu i oczekiwań, co wiąże się z niższym poziomem aktywności fizycznej oraz częstszym prowadzeniem siedzącego trybu życia. Wstyd i poczucie winy może stanowić mechanizm pośredniczący między omawianymi zmiennymi: wyższy poziom wstydu wiązał się z niższym poziomem aktywności, a wyższy poziom poczucia winy związany był z większą aktywnością fizyczną (Lucibello et al., 2020).
- Systematyczny przegląd 45 badań jakościowych dotyczących spostrzegania aktywności fizycznej i zachowań siedzących przez dorosłych z nadwagą i otyłością pozwolił na zidentyfikowanie wśród czynników utrudniających wprowadzenie regularnej aktywności fizycznej takich zmiennych, jak: negatywne nastawienie do ruchu; twierdzenie, że ruch jest nudną i monotonną rutyną; doświadczanie niezadowolenia w związku z brakiem spodziewanych korzyści; niska wiara we własne możliwości; niska motywacja; ograniczenia czasowe wynikające z obowiązków rodzinnych i zawodowych; brak świadomości negatywnego wpływu siedzącego trybu życia na zdrowie, spostrzeganie zachowań siedzących jako formy relaksu po długich godzinach w pracy (Bora et al., 2024).
- Systematyczny przegląd 27 badań mający na celu podsumowanie stanu wiedzy w zakresie podejmowania aktywności fizycznej przez osoby otyłe oraz spostrzeganych przez nie czynników utrudniających wykazał, że wśród najczęstszych fizycznych barier wymieniano odczuwanie bólu i dyskomfortu fizycznego, zmęczenie/brak energii i słaby stan zdrowia. Do najczęściej raportowanych psychologicznych barier zaliczono: brak samodyscypliny/ motywacji, brak zainteresowania i radości, brak poczucia kompetencji/ pewności siebie. Z kolei najważniejsze czynniki socjoekologiczne blokujące przed podejmowaniem aktywności fizycznej w tej grupie osób to brak czasu, brak wsparcia społecznego i koszty (Baillot et al., 2021).
Jak psychoterapia poznawczo-behawioralna może wspierać budowanie nawyków związanych z rozwijaniem aktywności fizycznej?
- Badanie z udziałem 12 młodych dorosłych sprawdzało skuteczność interwencji łączącej założenia terapii ACT z teorią autodeterminacji w przełamywaniu psychologicznych barier w podejmowaniu aktywności fizycznej (Lev-Arey et al., 2024). Teoria ta zakłada, że zaspokojenie potrzeb autonomii/ kontroli, kompetencji i więzi z innymi, wzmacnia motywację wewnętrzną do zaangażowania w daną aktywność, w tym w aktywność sportową. Grupowy program terapeutyczny składał się z ośmiu 90-minutowych spotkań, które odnosiły się do wymienionych potrzeb. Wdrożono następujące interwencje: analiza zysków i kosztów podtrzymywania aktualnego oraz pożądanego poziomu aktywności fizycznej; nawiązanie kontaktu z głębokimi wartościami motywującymi do aktywności; analiza wewnętrznych doświadczeń, które napędzają do działania; psychoedukacja dotycząca działania ludzkiego umysłu, który u większości ludzi produkuje nieadaptacyjne interpretacje dotyczące aktywności fizycznej; rozpoznawanie własnych pułapek myślowych; trening akceptowania nieprzyjemnego doświadczenia wewnętrznego związanego z podejmowaniem aktywności; analiza behawioralna skoncentrowana na uczynieniu aktywności fizycznej bardziej atrakcyjną; psychoedukacja dotycząca samowspółczucia w kontekście aktywności fizycznej, trening wdrażania go w życie. Program okazał się być skuteczny w zwiększaniu poziomu i zaangażowania w aktywność fizyczną. Uczestnicy zgłaszali m.in., że kontakt z wartościami był kluczowym czynnikiem podnoszącym ich motywację wewnętrzną, a wzrost poziomu uważności i samoświadomości wiązały się ze wzmocnieniem samoregulacji i posiadaniem większej kontroli nad wyborami.
- Aktywizacja behawioralna to transdiagnostyczne podejście oparte na dowodach naukowych, które jest skuteczne w leczeniu depresji oraz innych powszechnych zaburzeń emocjonalnych. Może być stosowana jako osobna interwencja lub jako element CBT (Martell et al., 2024). Biorąc pod uwagę, że 23% osób chorujących na otyłość cierpi z powodu depresji (Carey et al., 2014), a także fakt, że 43% z nich nie podejmuje aktywności fizycznej (Silveira et al., 2022), zgłaszając jako bariery brak energii, motywacji i odczuwanej z niej radości (Baillot et al., 2021), zastosowanie aktywizacji behawioralnej w celu zwiększenia poziomu aktywności w tej grupie pacjentów wydaje się być zasadne. Celem tej metody jest zmniejszenie ograniczeń danej osoby poprzez pomoc w identyfikowaniu, planowaniu i wdrażaniu ważnych dla niej działań, czego konsekwencją jest wzrost liczby nagradzających doświadczeń w jej życiu. Wśród podstawowych zasad aktywizacji behawioralnej wymienia się m.in.: rozpoczynanie zmiany od małych rzeczy, nacisk na zajęcia, które są naturalnie wzmacniające, działanie zgodne z planem a nie z nastrojem, przewidywanie potencjalnych przeszkód i radzenie sobie z zaistniałymi przeszkodami w aktywizacji. Pomocne techniki aktywizacji behawioralnej to na przykład: monitoring aktywności, monitoring poczucia sukcesu i przyjemności, identyfikacja wzorców unikania, konkretne wyznaczanie celów czy ocena podstawowych wartości. Dotychczas przeprowadzone badania wykazały skuteczność aktywizacji behawioralnej w kontekście poprawy nastroju u osób z nadwagą i otyłością (Arnott et al., 2020). Nie testowano jednak jeszcze jej zastosowania w tej populacji konkretnie w kontekście podnoszenia poziomu aktywności fizycznej, co może być interesującym obszarem eksploracji badawczych, biorąc pod uwagę, że interwencje behawioralne ukierunkowane na zmiany w diecie i aktywności stanowią skuteczną podstawę oddziaływań w zakresie kontroli masy ciała u osób z nadwagą i otyłością (Olateju et al., 2021).
Autorka tekstu: Dorota Nowicka – psycholożka, certyfikowana psychoterapeutka poznawczo-behawioralna
Bibliografia: https://centrum-poznawcze.pl/cbt_a_msz/
