Skąd wiemy, że nadchodzi burza? Być może słyszymy grzmot, niebo ciemnieje zasnute chmurami ciężkimi od deszczu i nagle robi się bardzo wietrznie. Jeżeli chcemy uniknąć negatywnych skutków burzy, ukryjemy się prawdopodobnie w domu, zamkniemy okna, pozbieramy pranie i zabezpieczymy wszystkie przedmioty, które mogą odfrunąć. Podobnie osoby z depresją dwubiegunową mogą ustrzec się przed rozwinięciem pełnego epizodu depresji lub manii, jeśli odpowiednio wcześnie zaobserwują pierwsze sygnały ostrzegające o zmianie nastroju.
Wczesne wykrycie nadchodzącej „burzy” – w przypadku dwubiegunowych zaburzeń afektywnych, epizodu manii lub depresji – może prowadzić do wczesnej interwencji lub prewencji, a tym samym do uniknięcia poważnych zmian nastroju. Aby rozpoznać nadchodzący epizod, pacjenci z zaburzeniem dwubiegunowym powinni nauczyć się rozpoznawać własne sygnały ostrzegawcze oraz typowe dla siebie symptomy choroby. Każdy pacjent prezentuje typowe dla siebie objawy, choć wiele z nich jest wspólnych dla wszystkich pacjentów.
Nie wystarczy jedynie wykrywanie i rozpoznawanie wczesnych oznak nadchodzących wahań nastroju. Sam fakt, że zdajesz sobie sprawę z typowych dla Ciebie oznak i symptomów nie przyniesie ci korzyści, jeżeli w codziennym funkcjonowaniu w ogóle nie będziesz zwracał na nie uwagi. Wracając do naszej metafory burzy, można powiedzieć, że podobnie osoba, która wie, że groźne szare chmury, grzmoty oraz błyskawice i silny wiatr zapowiadają burze może się znaleźć w samym jej centrum, jeżeli jest zatopiona w lekturze na parkowej ławce i nie zauważa zmian na niebie. Dlatego też regularna samoobserwacja jest kluczowa, by uchronić się przed nawrotami.
Monitorowanie nastroju
Pierwszym krokiem samoobserwacji jest obserwacja swojego nastroju raz dziennie.
Zapytaj siebie jak się dziś czułeś? Tak jak zwykle czy może Twój nastrój był nieznacznie obniżony lub podwyższony? Jeżeli tak, jak bardzo się obniżył lub podniósł?
Oceń swój nastrój na skali od -5 (depresja) do +5 (mania). Staraj się dokonywać oceny codziennie o tej samej porze.
Poniżej znajdziesz tabelę, która możesz użyć do monitorowania nastroju. Monitoruj go przez tydzień, aby sprawdzić czy pojawia się określony wzorzec w zmianach nastroju. Możesz również zanotować warunki, w których czujesz się wyjątkowo dobrze lub twój nastrój znacznie się obniża. Arkusz obserwacji warto skonsultować ze swoim terapeutą.
Monitorowanie symptomów
Innym sposobem samoobserwacji jest zwracanie uwagi na wszelkie oznaki i symptomy typowe dla manii, depresji lub stanu mieszanego, których możesz doświadczać. Jeżeli pojawiają się przez kilka dni i znacznie zakłócają twoje codzienne funkcjonowanie, możesz rozważyć podjęcie działania. Ewentualnymi możliwościami wczesnych interwencji zajmiemy się w dalszej części modułu.
Przez tydzień monitoruj swój nastrój zgodnie z poniższym formularzem:
| Dzień 1 | Dzień 2 | Dzień 3 | Dzień 4 | Dzień 5 | Dzień 6 | Dzień 7 | |
| Data |
Mania
+5 . . . . . . .
+4 . . . . . . .
+3 . . . . . . .
Czas na interwencję
+2 Przyjrzyj się uważnie . . . . . . .
+1 . . . . . . .
0 . . . . . . .
Neutralny nastrój
-1 . . . . . . .
-2 . . . . . . .
-3 . . . . . . .
Czas na interwencję
-4 . . . . . . .
-5 . . . . . . .
Depresja
Możesz również zapisać sytuacje, w których czułeś się szczególnie dobrze lub doświadczyłeś znacznego spadku nastroju.
Użyj poniższej tabeli, by oznaczyć symptomy, które pojawiają się u Ciebie w natężeniu, które zaburza Twoje codzienne funkcjonowanie.
| Data: | |||||||
| Depresyjny nastrój | |||||||
| Utrata odczuwania przyjemności i zainteresowań | |||||||
| Zwiększenie lub zmniejszenie apetytu | |||||||
| Bezsenność lub nadmierna senność | |||||||
| Pobudzenie lub spowolnienie | |||||||
| Zmęczenie lub utrata energii | |||||||
| Poczucie bezwartościowości lub winny | |||||||
| Problemy z koncentracją i podejmowaniem decyzji | |||||||
| Myśli o śmierci lub samobójstwie | |||||||
| Podwyższony nastrój lub rozdrażnienie | |||||||
| Podwyższona samoocena lub pewność siebie | |||||||
| Mniejsza potrzeba snu | |||||||
| Zwiększona rozmowność | |||||||
| Gonitwa myśli | |||||||
| Łatwe rozpraszanie się | |||||||
| Zwiększona aktywność ukierunkowana na osiągnięcie celu | |||||||
| Nadmierna chęć podejmowania przyjemnych aktywności |
Możesz również zanotować okoliczności, w których powyższe symptomy się pojawiają.
Bądź przygotowany
Wczesne sygnały ostrzegawcze załamania lub nawrotu zapowiadają z reguły pojawienie się pełnego epizodu. Niektórzy pacjenci uważają, że nie ma możliwości rozpoznania nadchodzącego epizodu, ale naukowcy wykazali, że wielu pacjentów z dwubiegunowym zaburzeniem afektywnym potrafi rozpoznać symptomy, które pojawiają się przed wystąpieniem pełnego epizodu. Pacjenci z depresją dwubiegunową informowali z reguły o zwiększonej aktywności, mniejszej potrzebie snu i podniesionym nastroju jako o wczesnych objawach mani. Natomiast w przypadku depresji pojawiał się obniżony nastrój, utrata energii, utrata zainteresowania ludźmi oraz różnymi aktywnościami, a także problemy z koncentracją uwagi czy myśli o śmierci. Udowodniono, że choć niektóre sygnały ostrzegawcze są specyficzne dla danego pacjenta, to te wymienione powyżej pojawiały się u każdej osoby, u której później wystąpił pełny epizod. Innymi słowy, mimo że niektóre objawy są specyficzne dla danej osoby, są sygnały, na podstawie których możemy przewidzieć zmianę nastroju u każdego pacjenta.
Kluczowym w rozpoznawaniu sygnałów ostrzegawczych jest wiedzieć jak się czujesz i zachowujesz, gdy jesteś w neutralnym nastroju. Zapytaj siebie również: „Co się ze mną dzieje, kiedy jestem w nieznacznie lub średnio podniesionym nastroju?”, „Jak to jest, kiedy mam lekko depresyjny nastrój?”. Poniżej znajdziesz formularz, w którym możesz opisać jak się czujesz w każdej sytuacji. Kiedy wypełnisz tabelę, zwróć uwagę na najbardziej typowe oznaki zbliżającej się depresji lub manii. Czy będziesz w stanie rozpoznać je doświadczając tych stanów następnym razem? Wartościowe może być omówienie poniższej tabeli z właściwym specjalistą.
Planowanie wczesnych działań
Kolejnym krokiem jest stworzenie planu działania, czyli co dokładnie zrobisz, kiedy rozpoznasz sygnały ostrzegawcze lub wczesne symptomy większego epizodu manii lub depresji. Dzięki planowaniu będziesz wiedział, co robić, kiedy epizod się pojawi. Zaplanuj, co zrobisz, co powiesz, o co zapytasz przyjaciół. Możesz na przykład ustalić, że odwiedzisz swojego lekarza, kiedy zauważysz spadek energii albo możesz poprosić przyjaciela, by zabrał twoją kartę kredytową, kiedy poczujesz nagłą potrzebę kupienia nowych butów lub zwrócić się do krewnych, by odwiedzili cię, gdy przestaniesz się z nimi kontaktować. Możesz również poprosić przyjaciół i rodzinę, by dali ci znać, jeżeli zauważą pewne niepokojące zmiany. Warto, żebyś powiedział im jak mają z tobą rozmawiać, byś nie poczuł się urażony. Stwórz plan i miej go pod ręką, żeby był łatwo dostępny, kiedy zajdzie taka potrzeba.
ARKUSZ ZNAKÓW OSTRZEGAWCZYCH
| Co się ze mną dzieje w lekko depresyjnym nastroju? | Co się ze mną dzieje w umiarkowanie depresyjnym nastroju? |
| Co się ze mną dzieje w lekko podwyższonym nastroju? | Co się ze mną dzieje w umiarkowanie podwyższonym nastroju? |
PLAN DZIAŁANIA
Najbardziej typowe dla mnie znaki ostrzegawcze to:
| Znaki ostrzegawcze i wczesne symptomy manii | Znaki ostrzegawcze i wczesne symptomy depresji |
Mój plan zapobiegania nawrotom:
| Co zrobię, by zapobiec nawrotom manii? | Co zrobię, by zapobiec nawrotom depresji? |
| Co będzie dla mnie mogła zrobić rodzina i znajomi? | W jaki sposób będę chciał, by rodzina i przyjaciele się do mnie zwracali? |
Rejestrowanie historii własnego życia
Badania pokazują, że u wielu osób pierwszy epizod został wywołany przez wydarzenie stresowe. Kolejne epizody są zawsze powiązane ze stresującymi wydarzeniami. Ze względu na to zachęcamy do spojrzenia na przebieg choroby w kontekście całego życia, tworząc Oś (Linię) Czasu Życia. Jest to diagram, który ilustruje liczbę, przebieg i czas trwania epizodów manii i depresji, zaczynając od pierwszego epizodu. Celem stworzenia osi jest zaobserwowanie czy pojawia się jakiś wzór powracania symptomów, pojawiania się sygnałów ostrzegawczych, a także zdarzyło się coś, co mogło wywołać dany epizod. Z tego względu istotne jest uwzględnienie w diagramie istotnych wydarzeń życiowych, a także wpływu leczenia, zarówno leków jak i psychoterapii.
Poniżej prezentuje przykład fragmentu schematu Osi dla kobiety, którą nazwiemy Jane Smith. Jane, 37 – letnia kobieta z zaburzeniem afektywnym dwubiegunowym, doświadczyła pierwszego epizodu depresji w wieku 20 lat. Epizod trwał rok, a leczenie przyniosło pozytywne skutki. Wyszła za mąż i krótko po ślubie na świat przyszła jej córka. Wtedy doświadczyła pierwszego epizodu manii, ale został on niewłaściwie zdiagnozowany jako wahania hormonalne. Po epizodzie manii, miała epizod poważnej depresji, który leczony był lekami przeciwdepresyjnymi. Po dwóch latach Jane miała kolejny nawrót depresji, który powiązała ze zwolnieniem z pracy. Po raz kolejny podawano jej leki przeciwdepresyjne, jednak tym razem leczenie doprowadziło do epizodu manii. Podczas hospitalizacji zdiagnozowano u niej zaburzenie afektywne dwubiegunowe i rozpoczęto kuracje solami litu. Jane zauważyła, że sole litu pomagają jej kontrolować objawy i zażywała je regularnie. Jednak kiedy poczuła się lepiej zdała sobie sprawę, że przytyła 10 kg i zdecydowała się przerwać kurację. W ciągu kilku tygodni poczuła się lepiej i miała zdecydowanie więcej energii. Zajęła się rękodziełem i z czasem tworzyła coraz więcej. Wkrótce jej objawy zostały rozpoznane jako mania i trafiła do szpitala. Kilka lat później znów przestała zażywać leki, doświadczając wówczas objawów dysforii i hipomanii.
Aby narysować diagram, narysuj prostą linię w środku kartki. Symbolizuje ona stan normalny. Normalny w porównaniu z tym jak się czułeś mając objawy depresji lub hipomanii/manii. Następnie na prawym końcu zaznacz punkt „Dziś” i oznacz obecne samopoczucie. Na lewym końcu wyrysuj swój pierwszy rozpoznany epizod depresji lub manii/hipomanii. Punkty powyżej linii reprezentują obniżony nastrój, a punkty powyżej podwyższony. Oddalenie od osi głównej prezentuje natężenie objawów. Długość każdego epizodu oznaczamy w paraboli na osi, możemy zróżnicować długość epizodu poprzez ilość miejsca, jaką zajmuje parabola lub zapis na osi (wybierz oznaczenia, które będą dla Ciebie najbardziej czytelne).
Może być ci łatwiej, jeżeli zaczniesz od ostatniego epizodu, a następnie cofniesz się w czasie. Pomocna może być również rozmowa z rodziną lub przejrzenie dokumentacji medycznej. Po narysowaniu całej osi przyjrzyj się dokładnie temu, co zapisałaś. Czy pojawia się jakiś wzór nawrotów epizodów? Czy pojawił się jakiś wyzwalacz lub szczególne wydarzenie powodujące zmianę nastroju? Kiedy już zdasz sobie sprawę z tego, jakie wydarzenia wpływają na ciebie w jaki sposób, możesz podjąć kroki, by lepiej przygotować się do wydarzeń, które pojawiają się na twojej drodze. Kluczowym celem jest, byś stał się ekspertem w kwestiach własnej choroby i radzenia sobie z nią.
Wnioski
Celem samoobserwacji, zwracania uwagi na sygnały ostrzegawcze oraz stworzenia osi czasu jest zwiększenie twojej samoświadomości , świadomości twoich nastrojów oraz tego, co wydarza się w twoim życiu, byś lepiej radził sobie z chorobą, podejmował decyzje, zapobiegał kolejnym epizodom, a dzięki temu zwiększył jakość życia. Może ci się wydawać, że działania te spowodują nadmierne skupienie na chorobie. Mimo to dzięki monitorowaniu nastroju i symptomów możesz lepiej przygotować się do działań zapobiegających wymknięciu się objawów spod kontroli, które mogłoby ci zagrozić. Z tych właśnie powodów zalety samoobserwacji znacznie przeważają nad kosztami.
Podsumowanie
- Regularna samoobserwacja pomaga zapobiegać pojawianiu się nawrotów oraz pozwala na wczesną interwencję.
- Obserwacja nastroju obejmuje ocenę nastroju raz dziennie, kiedy pytasz siebie: „Jak się dziś czułem? Czy mój nastrój był przeciętny czy podwyższony lub obniżony? Jak bardzo obniżony, w skali od 0 do -5 lub podwyższony, w skali od 0 do +5?”
- W monitorowaniu objawów chodzi o możliwość identyfikowania oraz świadomość oznak objawów depresji, manii lub epizodu mieszanego, które utrudniają twoje codzienne funkcjonowanie.
- Pacjenci z afektywnym zaburzeniem dwubiegunowym często zgłaszają zwiększoną aktywność, zmniejszoną potrzebę snu i podwyższony nastrój jako sygnały ostrzegawcze manii. W przypadku depresji typowe są: utrata energii, depresyjny nastrój, utrata zainteresowania działaniami i ludźmi, trudność z koncentracją uwagi, myśli o śmierci lub samobójstwie.
- Rozpoznawanie wczesnych znaków ostrzegawczych wymaga od Ciebie świadomości, jak się czujesz, kiedy twój nastrój jest nieznacznie lub umiarkowanie podwyższony lub obniżony.
- Ważne jest stworzenie planu wczesnego działania, w którym zawrzesz typowe dla ciebie sygnały ostrzegawcze, a także kroki, które podejmiesz, o co poprosisz rodzinę i przyjaciół, ustalisz co mogą ci powiedzieć, kiedy zauważą niekorzystne zmiany w twoim zachowaniu tak, by cię nie urazić.
- Stresujące wydarzenia życiowe mogą czasami przyczynić się do wywołania epizodu zmiany nastroju. Dlatego ważne jest, byś był świadomy jak różne wydarzenia wpływają na ciebie, żebyś był lepiej przygotowany do radzenia sobie z nimi.
- Zaplanowana i regularna samoobserwacja oraz wczesna interwencja jest kluczowa w prewencji nagłych zmian nastroju oraz nawrotów.
Tekst opublikowano za zgodą Centre for Clinical Interventions of the North Metropolitan Health Service, źródło, tłumaczenie: Aneta Jurczyk.
