Psychoterapia poznawczo – behawioralna zaburzenia lęku społecznego u jąkających się osób: przegląd piśmiennictwa

Streszczenie

Psychoterapia poznawczo – behawioralna jest szczególnie efektywna w leczeniu zaburzenia lęku społecznego. Około 44%-60% dorosłych jąkających się osób spełnia kryteria tego zaburzenia, stąd też zasadne wydaje się wdrożenie właśnie tej formy leczenia psychologicznego również we wspomnianej grupie osób. Celem artykułu jest przedstawienie wybranych zagadnień dotyczących jąkania, przyczyn rozwoju fobii społecznej u jąkających się osób oraz jej specyfiki. Przedstawiono pokrótce dwa, aktualnie najważniejsze, poznawczo – behawioralne modele lęku społecznego, a także techniki możliwe do zastosowania w terapii osób jąkających się. Liczba badań na temat skuteczności stosowania tych interwencji w przypadku jąkających się jest ograniczona, jednakże te dotychczas przeprowadzone, wskazują jednoznacznie na pozytywny efekt CBT na ich psychologiczne funkcjonowanie.

Wstęp

Wyniki pierwszych doniesień  naukowych, zajmujących się badaniem zależności pomiędzy jąkaniem a poziomem lęku społecznego u jąkających się osób, nie dawały jednoznacznych wyników. Taki stan rzeczy przypisuje się aktualnie wielu popełnianym wówczas błędom metodologicznym, m.in. małej liczebności grup badanych, czy używaniu skal mierzących ogólny poziom lęku i wzbudzenia fizjologicznego, a nie stricte lęk społeczny. Badania przeprowadzone w ostatnich dwudziestu latach dostarczają jednak przekonujących danych, dotyczących podwyższonego poziom lęku u jąkających się osób, odczuwanego zwłaszcza w czasie społecznych interakcji i wystąpień (Iverach i in., 2011). Kwestia ta wydaje się godna uwagi, gdyż wskazuje na potrzebę objęcia pomocą psychoterapeutyczną także tej grupy osób. Niniejsza praca stanowi przegląd piśmiennictwa dotyczącego psychoterapii poznawczo – behawioralnej jąkających się osób z diagnozą zaburzenia lęku społecznego. Ten nurt terapeutyczny cieszy się aktualnie największym zainteresowaniem specjalistów i wielokrotnie potwierdzoną empirycznie skutecznością (Trzcińska, 2007). Celem pierwszej części pracy jest również krótkie omówienie zjawiska jąkania w kontekście problemu lęku społecznego.

Jąkanie – ogólna charakterystyka

Jąkanie jest rozwojowym zaburzeniem mowy, charakteryzującym się zakłóceniem jej płynności poprzez powtarzanie poszczególnych dźwięków, słów i/lub przedłużaniem niektórych dźwięków. Najczęściej pojawia się ono pomiędzy drugim a czwartym rokiem życia i ma tendencję do okresowego ustępowania i nasilania się. Intensywność różni się też w zależności od kontekstu sytuacyjnego, wzmagając się na przykład w sytuacjach stresowych, gdy osoba jest pospieszana lub oceniana. Oprócz słyszalnych objawów, jąkaniu często towarzyszy napięcie mięśni i widoczne oznaki wysiłku podejmowanego przez mówiącego, grymas na twarzy, częste mruganie, unikanie kontaktu wzrokowego, czy stosowanie peryfraz. Jąkanie dotyczy około 5% dzieci i 0,5-1% dorosłych. W przypadku około 75% dzieci jąkanie ustępuje samoistnie (Blomgren, 2013).

Boey (2012) w swoim dużym badaniu epidemiologicznym na temat jąkania, podjął m.in. problem świadomości jąkania się. Rodzice około trzech czwartych jąkających się dzieci potwierdzili, w wyniku swoich obserwacji, że są one świadome swoich trudności. Ustalono trzy grupy takich wskaźników: reakcje werbalne (np. uwagi, prośby o pomoc), reakcje niewerbalne (np. postawa ciała, sposób patrzenia), specyficzne reakcje niewerbalne (płacz, „zgrywanie śmieszka”, dąsanie się). Prawie dwie trzecie dzieci poniżej czwartego roku życia było świadome jąkania się i 98% dzieci pomiędzy czwartym a dziewiątym rokiem życia. Obserwacje związków jąkania z temperamentem wskazują natomiast na wagę wymiaru reaktywności emocjonalnej. U dzieci o wyższej reaktywności emocjonalnej częściej ma miejsce nagły początek zaburzenia, któremu towarzyszą specyficzne czynniki wyzwalające, a jego przebieg jest cięższy. Rezultaty różnych badań (Boey, 2012, Kasbi i in., 2015) podkreślają, iż fakt jąkania się, stanowi ryzyko obniżonej jakości życia. Ma negatywny wpływ na przebieg edukacji, osiągnięcia szkolne, zdrowie, relacje międzyludzkie, życie społeczne i zawodowe.

Zaburzenie lęku społecznego – główne informacje

Według kryteriów diagnostycznych zawartych w DSM-5 (2015, American Psychiatric Association) zaburzenie lęku społecznego (wcześniej nazywane też fobią społeczną) polega na odczuwaniu przez osobę dużego dyskomfortu i lęku w różnych sytuacjach związanych z kontaktami z ludźmi, zwłaszcza sobie nieznanymi, i co do których występuje przypuszczenie, iż poddają ocenie jej zachowanie. Odczuwane negatywne emocje, a także nadmierne unikanie wspomnianych sytuacji, sprawiają, iż życie osoby z tym problemem w wielu obszarach ulega ograniczeniu. Rozróżnia się pomiędzy specyficzną a uogólnioną fobią społeczną. W pierwszym przypadku lęk związany jest z jedną lub dwiema konkretnymi sytuacjami (np. występowaniem na scenie lub telefonowaniem), w drugim przypadku lęk mogą wzbudzać wszystkie sytuacje interpersonalne. Wielu pacjentów cierpi z powodu fizjologicznych i motorycznych symptomów, takich jak na przykład rumieńce, drżenie, pocenie się, brak płynności wypowiedzi. Badania mówią, że dla około połowy z nich, możliwość zauważenia tych objawów prze inne osoby i spostrzegany brak kontroli nad nimi, stanowią główne źródło lęku, a ekspozycji na sytuacje społeczne typowo towarzyszy lękliwa antycypacja, dyskomfort i różne formy unikania (Bögels i in., 2010). Nawet do 13% ogólnej populacji może cierpieć w ciągu swojego życia z powodu zaburzenia lęku społecznego. Początki zaburzenia najczęściej sięgają dzieciństwa lub adolescencji – średnio 10-13 roku życia. Jeżeli chodzi o etiologię problemu, mówi się o interakcji czynników biologicznych i środowiskowych. Badania rodzin i badania bliźniąt wskazują na pewną komponentę genetyczną, badania nad temperamentem z kolei podkreślają rolę wymiaru zahamowania behawioralnego. Niektóre osoby z zaburzeniem lęku społecznego łączą jego początek z wyjątkowo kłopotliwym lub upokarzającym wydarzeniem (Jefferson, 2001).

Stein i Kean (2000) opisują fobię społeczną jako poważne i upośledzające zaburzenie, które wiąże się ze znacznym obniżeniem jakości życia, nawet w przypadku, gdy nie towarzyszy mu depresja. Osoby cierpiące z powodu tego zaburzenia odczuwają niższy poziom życiowej satysfakcji i ogólnego dobrostanu niż osoby nim nie dotknięte. Przykładowo, częściej wcześniej kończą edukację lub powtarzają jej etapy, wykazują więcej dysfunkcji w funkcjonowaniu interpersonalnym i częściej nie wywiązują się ze swoich codziennych zobowiązań.

Rozpoznanie problemu i jego leczenie jest słabe. Tylko niewielka część osób zostaje prawidłowo zdiagnozowana i poddana terapii. W związku z tym lekarze pierwszego kontaktu powinni zwracać szczególną uwagę na to, aby wnikliwiej badać w tym kierunku zgłaszające się do nich osoby z objawami lękowymi, takimi jak palpitacje serca, ból w klatce piersiowej, czy zawroty głowy, a także z objawami depresji i nadużywające substancji (Zamorski i Ward, 2000).

Diagnoza zaburzenia lęku społecznego u osób jąkających się

  • Przyczyny rozwoju zaburzenia lęku społecznego u osób jąkających się

Przeprowadzone dotychczas badania szacują, iż 44%-60% dorosłych osób jąkających się spełnia kryteria diagnozy zaburzenia lęku społecznego (Menzies i in., 2008). Często wśród przyczyn rozwoju fobii społecznej w tej grupie osób wymienia się negatywne doświadczenia z rówieśnikami z okresu dzieciństwa lub adolescencji (np. zastraszanie, bullying). Dzieci i młodzież jąkająca się zdają się być szczególnie narażeni na tego typu awersyjne sytuacje społeczne. Badania dowodzą, że jąkanie spotyka się z negatywnym odbiorem wśród rówieśników i częstszym prześladowaniem niż ma to miejsce w grupie osób nie jąkających się. Langevin, Packman i Onslow (2009) badali reakcje 3-4 letnich dzieci na ich jąkających się kolegów w trakcie wspólnej zabawy. Zdarzało się, że nawet do 30% reakcji na wypowiedź jąkającego się dziecka miało wydźwięk negatywny. Negatywne reakcje polegały na przerywaniu wypowiedzi, robieniu pośmiewiska z mówiącego, odejściu od niego, czy też całkowitym ignorowaniu tego, co mówi. Jąkające się dzieci miały trudności, aby w pełni i spontanicznie uczestniczyć w organizowanych zabawach, czasem same rezygnowały, innym razem zdawały się na przewodnictwo i pomoc opiekuna, uciekały się do komunikacji niewerbalnej (np. stawały na palcach).

Większość jąkających się adolescentów nie jest ofiarami stygmatyzacji i zgłasza raczej wysokie poczucie własnej wartości. Istnieje jednak wśród nich grupa (15%-40%) młodych ludzi, która ma wysoki lęk przed komunikowaniem się, niską pewność w komunikowaniu się i niskie poczucie własnej wartości. W jednym z badań, skalą socjometryczną mierzono relacje wśród 16 jąkających się osób i ich 403 kolegów i koleżanek. Okazało się, że są one odrzucane znacznie częściej niż ich koledzy, kategoryzowane rzadziej jako „popularne” i prawie nigdy nie są nazywane „liderami”. Ponadto, trzy raz częściej niż ich płynnie mówiący rówieśnicy, nazywane były „ofiarami bullyingu” i ogólnie miały niski status społeczny w grupie szkolnej (Blood i Blood, 2004).

Jąkające się osoby zwracają uwagę na to, iż inni ludzie spodziewają się po nich, że będą nieśmiałe, lękliwe i wycofane. Rzeczywiście, Craig i in. (2003) dowiedli w swoich badaniach istnienia powszechnych, negatywnych stereotypów, dotyczących jąkających się ludzi. 502 osoby, które nigdy nie miały kontaktu z jąkającym się człowiekiem, wzięły udział w badaniu. Większość z nich stwierdziła, że osoby jąkające się są nieśmiałe, lękliwe, samoświadome siebie i brakuje im pewności.

Przyczyną pojawienia się lęku społecznego u osób jąkających się może być również niesprzyjające środowisko domowe. Rodzice są bowiem rzadko odpowiednio przeszkoleni w tym, jak powinni się wobec nich zachowywać. Zdarza się, iż wywierają zbyt dużą presję na swoim jąkającym się dziecku, stawiają mu wymagania, krytykują, pośpieszają i poprawiają jego wypowiedź. Atmosfera taka sprzyja odczuwaniu stresu i lęku w trakcie interakcji z innymi i uczy dziecko, iż inni ludzie nie są mu przyjaźni i oceniają negatywnie (Blomgren, 2013).

  • Jak przejawia się zaburzenie lęku społecznego u osób jąkających się?

 Strach przed negatywną oceną jest wyznacznikiem lęku społecznego. Jak wspomniano wyżej, jąkające się osoby są szczególnie narażone na doświadczanie w swoim życiu sytuacji bycia krytykowanym i odrzucanym. Nic więc dziwnego, że na przestrzeni całego swojego życia, może towarzyszyć im lęk przed negatywną oceną (Iverach i Rapee, 2014; Menzies i in., 2009). Wraz z lękiem przed negatywną oceną pojawiają się nieadaptacyjne przekonania o zagrożeniu krzywdą społeczną, zakłopotaniu, czy odrzuceniu. W badaniu Iverach i in. (2011) jąkający się dorośli z diagnozą zaburzenia lęku społecznego przejawiali znacznie więcej negatywnych myśli i przekonań na temat jąkania niż dorosłe, jąkające się osoby, nie cierpiące z powodu lęku społecznego. Przykładowe przekonania, typowe dla wspomnianych osób, to: „Ludzie skupiają się na każdym słowie, które wypowiadam”, „Każdy w tym pomieszczeniu będzie słyszał jak się jąkam”, „Nikt mnie nie polubi, jeśli się będę jąkać”. Takie skoncentrowane na sobie treści poznawcze mogą odgrywać istotną rolę w utrzymywaniu się lęku przed negatywną oceną i w związanym z nim zaburzeniu lęku społecznego.

Osoby z zaburzeniem lęku społecznego często angażują się w behawioralne strategie zwane zachowaniami zabezpieczającymi, mające na celu redukcję lęku i zminimalizowanie prawdopodobieństwa wystąpienia niechcianego wydarzenia. Powszechnie stosowane zachowania zabezpieczające to m.in. unikanie kontaktu wzrokowego, monitorowanie swojego ciała pod kątem obecności objawów fizjologicznych, czy też zabieranie ze sobą osób towarzyszących. Rolą takich strategii jest minimalizowanie odczuwanego lęku w danej sytuacji społecznej, długoterminowo jednak podtrzymują one zaburzenie (Hope, Heimberg i Turk, 2007).

Zachowania zabezpieczające są powszechne wśród osób jąkających się. Helgadottir i in. (2014) piszą w swoim artykule o pięciu grupach takich zachowań. Do „ogólnych zachowań zabezpieczających” zaliczyć można zadawanie rozmówcy wielu pytań, żeby on mówił więcej, skracanie własnych wypowiedzi, wybieranie łatwych tematów, pokazywanie palcem zamiast mówienia, udawanie zainteresowania czymś innym. Druga grupa to „praktykowanie i powtarzanie”, do której zalicza się na przykład mentalne powtarzanie swoich kwestii lub ćwiczenie technik mówienia zaraz przed ważnym wystąpieniem. Unikanie zbędnych rozmów, gdy ma się zły dzień, unikanie mówienia pewnych sylab lub wyrazów, gdy czuje się zalęknionym, to niektóre przykłady zachowań zabezpieczających z grupy „ogólnego unikania”. Kolejnym obszarem jest „wybieranie bezpiecznych osób do rozmowy”. Piąta grupa natomiast to „zachowania skupione na kontrolowaniu”, których przykładami mogą być: spowalnianie wypowiedzi, branie głębokich oddechów, czy samouspokajanie się. Niestety, wymienione strategie są nagminnie zalecane przez psychologów i specjalistów z dziedziny zaburzeń mowy jako strategie radzenia sobie z lękiem i minimalizowania częstotliwości zająknięć.

Lowe i in. (2012) badali skutki stosowania zachowania zabezpieczającego, polegającego na unikaniu kontaktu wzrokowego u dorosłych, jąkających się osób. Podczas trzyminutowego wystąpienia rzadziej spoglądali oni na publiczność niż osoby w grupie kontrolnej. Różnica pomiędzy grupami była szczególnie duża w przypadku „pozytywnie nastawionej publiczności”, co może sugerować, iż osoby jąkające się lekceważą wskazówki pozytywnego odbioru społecznego.

Z powyższych informacji wynika, iż jąkające się osoby z zaburzeniem lęku społecznego przejawiają analogiczne sposoby myślenia i radzenia sobie z problemem jak nie jąkające się osoby z zaburzeniem lęku społecznego.

Psychoterapia poznawczo-behawioralna zaburzenia lęku społecznego – najważniejsze modele

Clark i Wells (1995, za: Wells, 2010) oraz Rapee i Heimberg (1997) są autorami dwóch najważniejszych poznawczo – behawioralnych  modeli, opisujących doświadczanie lęku w zaburzeniu lęku społecznego. Oba te modele zakładają, iż procesy uwagowe odgrywają główną rolę w rozwoju i utrzymywaniu się lęku społecznego.

Według Clarka i Wellsa (1995, za: Wells, 2010), gdy lękliwa społecznie osoba konfrontuje się z sytuacją społeczną, odczuwany przez nią strach (np. przed zostaniem negatywnie ocenioną, popełnieniem pomyłki) oraz pragnienie zrobienia dobrego wrażenia na innych, sprawiają, że jej uwaga zostaje drastycznie przesunięta z obszaru środowiska zewnętrznego w kierunku sygnałów wewnętrznych (np. negatywnych myśli, własnego wzbudzenia fizjologicznego i emocjonalnego). Taka tendencyjność uwagowa sprawia, iż osoba nie jest świadoma tego, co obiektywnie dzieje się w danej sytuacji interpersonalnej i nie daje sobie szansy na dostrzeżenie sygnałów zewnętrznych, które mogłyby podważyć jej błędne, pełne lęku przewidywania.  Wdrażane zachowania zabezpieczające, które mają na celu chwilowe obniżenie lęku, w istocie utrzymują go w perspektywie długoterminowej, nie pozwalając na testowanie błędnych przekonań, koncentrując osobę na zagrożeniu, a czasem wręcz prowadząc do obiektywnie złego wystąpienia.

Rapee i Heimberg (1997), w odróżnieniu do powyższego modelu, dodatkowo podkreślają rolę kierowania uwagi przez osoby lękliwe w kierunku zagrażających sygnałów zewnętrznych. Gdy osoba konfrontuje się ze spostrzeganą publicznością, aktywuje mentalny obraz samego siebie widzianego przez innych, wykorzystując swoją pamięć długoterminową (lękorodnych sytuacji z początków rozwoju zaburzenia), oraz aktualne sygnały wewnętrzne, ale także i zewnętrzne. W sytuacji społecznej osoba interpretuje te sygnały zgodnie z posiadaną negatywną „umysłową reprezentacją ja” i zaczyna kontrolować swoje zachowanie, tak aby sprostać oczekiwanym standardom publiczności, jednocześnie kontynuując realizowaną aktywność społeczną. Taki podział zasobów uwagi może realnie zakłócić działanie, wywołując komentarze ze strony innych zgodne z posiadaną „umysłową reprezentacją  ja” i utrwalając ją.

Ze względu na analogiczny przebieg procesów uwagowych, poznawczych, a także behawioralnych u osób jąkających się i nie jąkających się z fobią społeczną, powyższe modele mogą trafnie posłużyć do konceptualizacji zaburzenia lęku społecznego w obu tych grupach. Odwołując się do modelu Rapee i Heimberga (1997), osoba, która się jąka, może bać się negatywnej oceny w sytuacjach interpersonalnych. W związku z tym koncentruje się na wskazówkach wewnętrznych (np. epizod zająknięcia się, ścisk w gardle, myśl o byciu odrzuconym) oraz na zagrożeniu zewnętrznym (np. oznaki czyjegoś niezainteresowania, nagłe spojrzenie w jej kierunku), jednocześnie zaniedbując wskazówki pozytywne (np. płynnie wypowiedziane frazy, oznaki zainteresowania). Dochodzi do potwierdzenia lękliwych przewidywań i wzrostu lęku, co potęguje tendencyjność procesów poznawczych i skutkuje wdrożeniem takich sposobów radzenia sobie (np. unikanie kontaktu wzrokowego, unikanie mówienia), które są źle odbierane przez innych i wywołują ich nieprzychylną reakcję (np. brak zainteresowania). Błędne koło się potarza (Iverach i Rapee, 2014).

Psychoterapia poznawczo – behawioralna jąkających się osób z diagnozą fobii społecznej

  • Przegląd sugerowanych strategii poznawczo – behawioralnych

Menzies i współpracownicy (2009) w swoim artykule zaproponowali wyczerpujące wytyczne, dotyczące stosowania następujących strategii terapii poznawczo – behawioralnej u jąkających się osób z zaburzeniem lęku społecznego: ekspozycji, eksperymentów behawioralnych, poznawczej restrukturyzacji i treningu uwagi.

Podczas ekspozycji terapeutycznej pacjent zachęcany jest do skonfrontowania się z lękorodną sytuacją, nie unikając jej i nie stosując innych strategii ucieczkowych, aż do momentu, gdy poziom odczuwanego lęku się zmniejszy. Terapeuta buduje z pacjentem „hierarchię lęku”, składającą się z około 10-15 sytuacji ułożonych od najłatwiejszej do najtrudniejszej. Każdy krok powtarzany jest tak często, aż pacjent będzie czuł się względnie komfortowo. Osoba wyciąga wnioski, czy antycypowany przed ekspozycją lęk był usprawiedliwiony lub czy doznała jakiejś szkody. Przykładowe sytuacje, które można zawrzeć w hierarchii, to sytuacje wymagające komunikacji werbalnej z innymi, takie jak: pięciominutowa rozmowa o książce z bliskim przyjacielem, zapytanie na ulicy grupy trzech młodych kobiet o drogę, wzięcie udziału w dyskusji na antenie radia. W hierarchii warto zawrzeć również sytuacje związane z telefonowaniem, gdyż osoby jąkające się często przewidują, że z powodu przerw i bloków w wypowiedzi, osoba po drugiej stronie pomyśli, że może być przedmiotem ich żartów. Rozmowy z nieznanymi osobami są również ważne, gdyż w ich przypadku istnieje, według jąkających się osób, szczególnie wysokie prawdopodobieństwo, iż ocenią je jako „upośledzone”.

Eksperymenty behawioralne służą przede wszystkim testowaniu przekonań dotyczących bycia źle ocenionym ze względu na jąkanie. Polegają one na wchodzeniu w różne sytuacje, podczas których osoba decyduje się dobrowolnie jąkać i robić to nawet z większym nasileniem niż normalnie. Przed przeprowadzeniem eksperymentu (np. jąkanie się 10 sekund w trakcie dopytywania się o książkę) pacjent proszony jest o zapisanie negatywnego przewidywania (np. „Sprzedawca mnie wyśmieje”). Następnie terapeuta dyskutuje z pacjentem wnioski z przeprowadzonego eksperymentu i pacjent tworzy nowe, bardziej adaptacyjne przekonania. Fakt jąkania się często obniża spostrzeganą własną atrakcyjność społeczną, dlatego też testowane mogą być takie przekonania, jak na przykład: „Maria nie odpowie na moją wiadomość”, czy też „Szef nie będzie chciał, żebym brał udział w prezentacji”.

Na etapie restrukturyzacji poznawczej pomocne może się okazać narzędzie stworzone przez St Clare i in. (2009), jakim jest skala UTBAS (The Unhelpful Thoughts and Beliefs about Stuttering). Skala składa się z 66 myśli i przekonań typowych dla jąkających się osób z lękiem społecznym, na przykład: „Totalnie się zablokuję i nie będę w stanie nic powiedzieć”, „Ludzie pomyślą, że jestem niekompetentny, bo się jąkam”, „Ludzie nienawidzą, gdy zaczynam mówić”, „Pomyślą, że jestem idiotą”. Osoba na pięciostopniowych skalach zaznacza, jak często ma taką myśl, jak bardzo w nią wierzy i jak duży lęk ona wzbudza. Ucząc pacjenta umiejętności restrukturyzacji, warto przeprowadzić z nim analizę dowodów za i przeciw danej myśli. Inną techniką może być ocena użyteczności myśli i celowości zajmowania się nią („Co daje ci ta myśl? Jak się z nią czujesz? Czy w jakiś sposób ci pomaga, czy tylko stresuje? Co dobrego mógłbyś uzyskać, gdybyś zrezygnował z posiadania tej myśli?”). Stosując technikę dekatastrofizacji, można z kolei badać z pacjentem obiektywne koszty i skutki sytuacji, gdy jego negatywne przewidywanie rzeczywiście się spełni. Na przykład: „Jak bardzo przykre będzie to, gdy ktoś w sklepie rzeczywiście zaśmieje się, gdy się zająkniesz? Jakie będą tego obiektywne konsekwencje?”.

Menzies i współpracownicy (2009) podkreślają również rolę treningu uwagi, w którym z powodzeniem można wykorzystywać techniki oparte na uważności. Celem byłoby zmniejszenie liczby intruzywnych myśli skupionych na zagrożeniu. Ważne, aby pacjent wzmocnił swoją zdolność do kontrolowania uwagi i zmniejszył tendencyjność do skupiania jej na zagrażających aspektach sytuacji.

  • Skuteczność psychoterapii poznawczo – behawioralnej jąkających się osób z diagnozą zaburzenia lęku społecznego

Menzies i in. (2008) badali wpływ zastosowania CBT na poziom odczuwanego lęku społecznego i częstotliwość jąkania. Badani zostali losowo przydzieleni do dwóch grup – w jednej z nich, oprócz interwencji skoncentrowanych na restrukturyzacji mowy, osoby zostały poddane psychoterapii poznawczo – behawioralnej.  Pomiary zostały zebrane przed, w trakcie, a także 12 miesięcy po zakończeniu leczenia. Okazało się, że poziom lęku społecznego znacząco spadł tylko w grupie pacjentów, którzy wzięli udział w CBT. Poprawiło się ich funkcjonowanie psychologiczne i zmniejszyło się unikanie. W porównaniu z grupą kontrolną nie zauważono jednak różnicy w poziomie jąkania.

McDonald (2012), podsumowując efektywność CBT w terapii osób jąkających się, dokonał przeglądu sześciu przeprowadzonych badań. Wysunął wnioski, iż jednoznacznie prowadzi ona do pozytywnych zmian w obszarze myśli, postaw i emocji skoncentrowanych na jąkaniu. Efekt CBT na nasilenie jąkania nie jest jednoznaczny.

Biorąc pod uwagę fakt, iż jąkanie już od najmłodszych lat często ma przemożny wpływ na życie społeczne jąkających się osób, nierzadko wiążąc się ze słabymi kontaktami rówieśniczymi, a nawet z byciem ofiarą bullyingu, stosowanie interwencji psychologicznych wydaje się zasadne w tej grupie. Około 44%-60% dorosłych osób jąkających się spełnia kryteria diagnozy zaburzenia lęku społecznego (Menzies i in., 2008). Zastosowanie psychoterapii poznawczo – behawioralnej jako metody z wyboru w leczeniu tego zaburzenia zdaje się być jak najbardziej zasadne również w przypadku tej grupy osób. Dotychczas zebrane dane są zachęcające – CBT skutkuje redukcją unikania sytuacji społecznych oraz odczuwanego lęku, a także większym zaangażowaniem w życie codzienne (Craig i Tran, 2006).

Literatura cytowana:

American Psychiatric Association (2015). Kryteria diagnostyczne z DSM-5. Desk Reference. Wrocław: Edra Urban &  Partner.

Blood, G., W., Blood I., M. (2004). Bullying in adolescents who stutter: Communicative competence and self-esteem. Contemporary Issues in Communication Science and Disorders 31, 69-79.

Blomgren, M. (2013). Behavioral treatments for children and adults who stutter: a review. Psychology Research and Behavior Managment, 6, 9-19.

Boey, R. (2012). Essentials of epidemiology and phenomenology of stutterring – consequences for clinical SLP practice. Logopedija, 3, 1, 1-11.

Bögels, S. M., Alden, L., Beidel, D. C., Clark, L. A., Pine, D. S., Stein, M. B., Voncken, M. (2010). Social anxiety disorder: Questions and answers for the DSM-IV. Depression and Anxiety, 27, 168–189.

Clark, D. M., Wells, A. (1995). A cognitive model of social phobia. In R. G. Heimberg, M. R. Liebowitz, D. A. Hope,  F. R. Schneier (Eds.), Social phobia: Diagnosis, assessment and treatment. New York, NY: The Guildford Press.

Craig, A., Tran, Y., Craig, M. (2003). Stereotypes towards stuttering for those who have never had direct contact with people who stutter: A randomized and stratified study. Perceptual and Motor Skills, 97(1), 235–245.

Craig, A., Tran, Y. (2006). Fear of speaking: Chronic anxiety and stammering. Advances in Psychiatric Treatment, 12, (1), 63-68.

Helgadottir, F., D., Menzies, R., G., Onslow, M., Packman, A., O’Brien, S. (2014). Safety behaviors and speech treatment for adults who stutter. Journal of Speech, Language, and Hearing Research, 57, 1308-1313.  

Hope, D., A., Heimberg, R.,G., Turk, C., L. (2007). Terapia lęku społecznego. Podejście poznawczo-behawioralne. Przewodnik terapeuty. Gdynia: Allinace Press.

Iverach, L., Menzies, R. G., O’Brian, S., Packman, A., Onslow, M. (2011). Anxiety and stuttering: Continuing to explore a complex relationship. American Journal of Speech-Language Pathology, 20, 231–232.

Iverach, L. i Rapee, R.,M. (2014). Social anxiety dis order and stuttering: current status and future directions. Journal of Fluency Disorder, 40, 69-82.

Jefferson, J., W. (2001). Social anxiety disorder: more than just a little shyness. Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry, 3, 1, 4-9.

Kasbi, F., Mokhlesin, M., Maddah, M., Noruzi, R., Monshizadeh, L., Khani, M. (2015). Effects of stuttering on quality of life in adults who stuter. Middle East Journal of Rehabilitation and Health Studies, 2, 1, 1-5.

Langevin, M., Packman, A., Onslow, M. (2009). Peer responses to stuttering in the preschool setting. American. Journal of Speech-Language Pathology, 18,264–276.

Lowe, R., Guastella, A. J., Chen, N. T. M., Menzies, R. G., Packman, A., O’Brian, S., Onslow, M. (2012). Avoidance of eye gaze by adults who stutter. Journal of Fluency Disorders, 37, 263–274.

McDonalnd, A. (2012). Critical Review: Is Cognitive Behavioural Therapy (CBT) an effective intervention approach for adults who stutter? University of Western Ontario: School of Communication Sciences and Disorders.

Menzies, R. G., O’Brian, S., Onslow, M., Packman, A., St Clare, T., Block, S. (2008). An experimental clinical trial of a cognitive behavior therapy package for chronic stuttering. Journal of Speech, Language, and Hearing Research, 51, 1451–1464.

Menzies, R. G., Onslow, M., Packman, A., O’Brian, S. (2009). Cognitive behavior therapy for adults who stutter: A tutorial for speech-language pathologists. Journal of Fluency Disorders, 34, 187–200.

Rapee, R., M., Heimberg, R.,G. (1997). A cognitive – behavioral model of anxiety in social phobia. Behaviour Research and Therapy, 35, (8), 741-756.

St Clare, T., Menzies, R.,G., Onslow, M., Packman, A., Thompson, R., Block., S. (2009). Unhelpful thoughts and beliefs linked to social anxiety in stuttering: development of a measure. International Journal of Language and Communication Disorders, 44 (3), 338-51.

Stein, M. B. i Kean, Y. M. (2000). Disability and quality of life in social phobia: Epidemiological findings. American Journal of Psychiatry, 157,1606–1613.

Trzcińska, M. (2007). Terapia fobii społecznej w ujęciu poznawczo – behawioralnym. Psychiatria w Praktyce Ogólnolekarskiej, 7, (4), 176 – 183.

Wells, A. (2010). Terapia poznawcza zaburzeń lękowych. Praktyczny podręcznik i przewodnik po teorii. Kraków: WUJ

Zamorski, M., A., Ward, R., K. (2000). Social anxiety disorder: common, disabling, and treatable. The Journal of the American Board of Family Practise, 13, 4, 252-260.

 

Autorka artykułu: Dorota Nowicka, psycholog, certyfikowana psychoterapeutka poznawczo-behawioralna

Udostępnij