„Chcę 10 ciasteczek czekoladowych.
Kawałki czekolady średniej wielkości.
Umieszczone centralnie.”
Howard Hughes, „Aviator” (2004)
Zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne (ang. compulsive-obssessive disorder, OCD), nazywane wcześniej nerwicą natręctw charakteryzuje się występowaniem obsesji i/lub kompulsji, które zabierają osobie dotkniętej tym zaburzeniem dużo czasu oraz utrudniają jej życie rodzinne, towarzyskie, czy zawodowe. O ile każdemu nas przychodzą czasem do głowy myśli natrętne (np. „ukradnę to!” w sklepie, czy „skoczę!”
przechodząc przez most) wiążące się z uczuciem lęku, zazwyczaj nie przywiązujemy do nich dużej wagi, ani nie wykonujemy czynności natrętnych, mających na celu zmniejszenie niepokoju. Kryteriami, które decydują o tym, że zaczynamy mówić o zaburzeniu jest znaczne nasilenie tych objawów, m.in. czas zajęty przez obsesje/kompulsje, cierpienie z nimi związane, czy negatywny wpływ na codzienne funkcjonowanie. Obsesje nazywane są także myślami natrętnymi, jednak mogą one przybierać również formę impulsów oraz wyobrażeń. Są one nieakceptowane przez osobę dotkniętą zaburzeniem, pojawiają się wbrew jej woli i wywołują jej subiektywny opór. Treść obsesji nie jest zgodna z systemem wartości takiej osoby, dlatego budzi w niej silny niepokój oraz często inne negatywne odczucia, jak np. poczucie zagrożenia, czy wstręt. Ze względu na to, że bardzo trudno jest zapanować nad pojawianiem się myśli, impulsów bądź wyobrażeń natrętnych, chorzy czują się zmuszeni do walki z nimi, najczęściej poprzez wykonywanie kompulsji, poszukiwanie wsparcia innych osób, rozpraszanie uwagi, bądź unikanie bodźców. Najczęściej występującymi obsesjami są obawy związane z brudem i zarazkami, możliwością zachorowania lub zakażenia, jak również obawy przed wyrządzeniem komuś krzywdy, czy potrzeba porządku i symetrii. Kompulsje, czyli czynności natrętne to powtarzające się zachowania (także takie, których nie widać z pozycji obserwatora, np. odliczanie w myślach), które podejmowane są przez osobę dotkniętą OCD w celu redukcji niepokoju wywołanego wystąpieniem obsesji. Są one postrzegane jako nadmierne i wyolbrzymione. Najczęściej występujące czynności natrętne obejmują rytuały czystościowe (np. mycie rąk, czyszczenie), powtarzanie (np. wykonywanie pewnych czynności według ściśle określonego wzoru), sprawdzanie, dotykanie przedmiotów oraz problemy w podejmowaniu decyzji.
OCD dotyka około 2,5% ogólnej populacji. Na zaburzenie to cierpią dzieci, młodzież, jak i osoby dorosłe. Najczęściej zalecaną oraz uważaną za najskuteczniejszą terapią OCD jest psychoterapia prowadzona w nurcie poznawczo-behawioralnym. Kluczową rolę odgrywa tu psychoedukacja pacjenta, czyli wyjaśnienie istoty objawów (obsesji i kompulsji), zasad związanych z ich utrzymywaniem się, a także sposobu leczenia. Tak zwana terapia ekspozycyjna z powstrzymywaniem reakcji jest skuteczna w przypadku ponad 70% pacjentów. Terapia ta polega na ekspozycji, czyli „wystawieniu” się przez osobę cierpiącą z powodu OCD na działanie bodźca wywołującego pojawienie się myśli i czynności natrętnych, a następnie na powstrzymaniu reakcji – powstrzymaniu się od wykonania czynności kompulsywnej. Prowadzi to do zmniejszenia lęku wywołanego pojawieniem się obsesji, a z czasem także do osłabienia kompulsji i zmniejszenia częstotliwości ich występowania. Natomiast nad myślami natrętnymi pracuje się poznawczo, w odniesieniu do przekonań i schematów osoby cierpiącej na OCD. Nie bez znaczenia jest także odpowiednia farmakoterapia. W niektórych przypadkach dla osiągnięcia jak najskuteczniejszego efektu terapeutycznego konieczne jest połączenie psychoterapii poznawczo-behawioralnej z regularnym przyjmowaniem leków oddziaływujących na układ serotoninergiczny. Filmy, w których pojawiają się wątki związane z zaburzeniem obsesyjno-kompulsyjnym:
– „Awiator”, reż. Martin Scorsese
– „Naciągacze”, reż. Ridley Scott
– „Lepiej być nie może”, reż. James L. Brooks
– „Dzień świra”, reż. Marek Koterski
Źródła:
Bryńska, A. (2007). Zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne. Rozpoznawanie, etiologia, terapia poznawczo-behawioralna. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Cordioli, A.V. (2008). Cognitive-behavioural therapy in obsessive-compulsive disorder. Revisita Brasileira de Psiquitria, S65-72.
Rachman, S. (2005). Zaburzenia lękowe. Gdańsk: GWP.
Wedding, D., Boyd, M.A., Niemiec, R.M. (2014). Kino i choroby psychiczne. Filmy, które pomagają zrozumieć zaburzenia psychiczne. Warszawa: Wydawnictwo Paradygmat.
