Zaburzenia nastroju u dzieci

Depresja dziecięca

W okresie dzieciństwa i dojrzewania doświadczanie obniżonego nastroju jest czymś zupełnie normalnym. Jednakże dziecięce zaburzenia depresyjne, w odróżnieniu od młodzieńczych huśtawek nastroju, łączą się z nieustępującym, patologicznym obniżeniem nastroju, które zaburza codzienne funkcjonowanie młodej osoby.

Opis zaburzenia i objawów

Podczas gdy niektóre dzieci doświadczające depresji są w widoczny sposób smutne (np. płaczliwe), inne mogą być raczej drażliwe i zachowywać się nieznośnie. Innymi częstymi symptomami depresji dziecięcej są zaburzenia snu (nadmierna potrzeba snu lub bezsenność), zmiany łaknienia i objawy somatyczne, takie jak bóle głowy, brzucha lub mięśni czy napięcie. Utrata zainteresowania ulubionymi zajęciami, zmniejszony poziom energii, obniżona koncentracja, a także poczucie winy i bezwartościowości również mogą być objawami depresji. Jednym z najpoważniejszych symptomów depresji jest pojawienie się myśli samobójczych. Dzieci i nastolatki, które przejawiają takie myśli, powinny jak najszybciej trafić na konsultację do specjalisty i być uważnie obserwowane przez opiekunów.

Dziecięce zaburzenia depresyjne dzielimy według nasilenia objawów oraz czasu trwania epizodów. U młodej osoby, u której występują liczne objawy, a obniżony nastrój utrzymuje się przez większość czasu w okresie co najmniej dwóch tygodni, diagnozowana jest ciężka depresja. Dzieci, u których obserwuje się mniej objawów – lub mniej nasilone objawy – i które doświadczają obniżonego nastroju przez większość czasu w okresie co najmniej roku, spełniają kryteria diagnostyczne depresji przewlekłej (dystymii).

Wpływ zaburzenia na dziecko i jego bliskich

Depresja dziecięca może mieć dramatyczne skutki dla młodych ludzi i ich rodzin. Dzieci i nastolatki z depresją częściej doświadczają problemów szkolnych w związku ze zmniejszoną motywacją, zmęczeniem i trudnościami w koncentracji. Wycofanie, drażliwość, frustracja, niskie poczucie własnej wartości i inne symptomy związane z obniżonym nastrojem mogą przyczyniać się do poważniejszych problemów w relacjach z innymi – zarówno rówieśnikami, jak i członkami rodziny. Inne dziedziny życia dziecka również mogą cierpieć. Może ono przejawiać zmniejszone zainteresowanie uczestniczeniem w zajęciach pozaszkolnych lub wypełnianiem domowych obowiązków. Jeśli depresja nie zostanie poddana leczeniu, te codzienne trudności będą się nawarstwiać i odciskać coraz większe piętno na poczuciu własnej wartości dziecka oraz na jego samopoczuciu.

Depresja wywiera wpływ nie tylko na młodego człowieka, ale też na bliskie mu osoby. Ponieważ dzieci z depresją często przejawiają zachowania ukierunkowane „na zewnątrz” (wybuchowość, krnąbrność), a niekoniecznie „do wewnątrz” (płacz, widoczny smutek), opiekunowi może być trudno ocenić, co tak naprawdę dzieje się z dzieckiem. Dlatego zarówno w przypadku dzieci, które uzewnętrzniają swoje objawy, jak i dzieci bardziej skrytych, zrozumienie sytuacji i odpowiednie zareagowanie na nią może być dla opiekunów wyjątkowo trudne.

Możliwości leczenia

Pojawia się coraz więcej możliwości leczenia dla dzieci i młodzieży w depresji. Podczas poszukiwania profesjonalnej pomocy należy zwrócić uwagę, by metoda tej pomocy dopasowana była do etapu rozwoju dziecka. Niektóre metody terapeutyczne są przeznaczone dla nastolatków/młodych dorosłych, a inne dla dzieci. Terapia poznawczo-behawioralna (CBT) uznawana jest za skuteczną formę terapii dla dzieci. Ten rodzaj terapii, stosowany zarówno indywidualnie, jak i grupowo, pomaga dzieciom w rozwiązywaniu problemów, wzmacnia ich umiejętności społeczne i komunikacyjne, pomaga podejmować więcej przyjemnych aktywności, zwalczać negatywne myśli i rozwinąć bardziej realistyczny kontakt z samym sobą. Rodzice są często zachęcani do udziału w sesjach terapeutycznych, by mogli wspierać rozwijanie nowych kompetencji nabywanych przez dziecko w trakcie terapii.

Terapia poznawczo-behawioralna jest skuteczna również w leczeniu nastolatków z depresją. To podejście terapeutyczne zazwyczaj skupia się na uczeniu młodych ludzi, jak mogą monitorować swój nastrój, planować przyjemne aktywności, poprawiać umiejętność komunikacji z innymi i rozwiązywania konfliktów, wzmacniać kompetencje społeczne i zwalczać negatywne wzorce myślowe. Dodatkową metodą terapeutyczną, która okazuje się skuteczna w terapii zaburzeń depresyjnych u nastolatków, jest tzw. terapia interpersonalna dla nastolatków w depresji (ang. Interpersonal Psychotherapy for Depressed Adolescents – IPT-A). Metoda ta koncentruje się na procesach zmiany ról (jak np. ukończenie szkoły średniej) oraz życiowych doświadczeniach (np. strata bliskiej osoby), które wpływają na relacje młodej osoby z innymi ludźmi. W trakcie terapii młody człowiek uczy się, jak te przemiany oddziałują na jego nastrój oraz rozwija umiejętności, które poprawią jego komunikację z innymi i wzmocnią relacje z ważnymi dla niego osobami.

Depresja dziecięca może być również leczona z pomocą środków farmakologicznych, które mogą być stosowane samodzielnie bądź w połączeniu z psychoterapią. Są dowody na to, że taka łączona terapia (np. terapia poznawczo-behawioralna i leki z grupy SSRI) może przynieść duże korzyści w przypadku umiarkowanej lub ciężkiej depresji u nastolatków.

Choroba afektywna dwubiegunowa u dzieci

Opis zaburzenia i objawów

Choroba afektywna dwubiegunowa u dzieci jest poważnym zaburzeniem psychicznym charakteryzującym się skrajnymi zmianami nastroju. Dzieci z tym zaburzeniem doświadczają okresów skrajnie podwyższonego nastroju, zwanych epizodami maniakalnymi, oraz okresów skrajnie obniżonego nastroju, zwanych epizodami depresyjnymi. Doświadczenie przynajmniej jednego epizodu maniakalnego jest podstawowym kryterium diagnostycznym odróżniającym chorobę dwubiegunową od depresji. Podczas epizodu maniakalnego dziecko może mieć większą niż zwykle tendencję do wygłupów, wydawać się przesadnie radosne lub wyjątkowo drażliwe. W trakcie epizodów maniakalnych dzieci często twierdzą, że nie są zmęczone mimo zmniejszonej ilości snu, są nadzwyczaj gadatliwe, podczas rozmowy skaczą po tematach i mają problemy z koncentracją. Dzieci i nastolatki w stanie maniakalnym mogą również mówić i myśleć o seksie częściej niż zazwyczaj oraz mieć skłonności do podejmowania ryzyka – na przykład brawurowej jazdy samochodem lub sięgania po narkotyki i alkohol. Podczas epizodów depresyjnych, jak już zostało wspomniane wcześniej, dzieci mogą odczuwać nasilony smutek, poczucie winy lub bezwartościowości, a także przejawiać utratę zainteresowania dotychczas lubianymi zajęciami. Zmianie mogą ulec również zwyczaje dziecka dotyczące snu i jedzenia. Powszechnym objawem związanym z epizodami depresyjnymi są myśli samobójcze. Wszelkie oznaki myśli samobójczych u dzieci z chorobą afektywną dwubiegunową powinny być traktowane bardzo poważnie. Dzieci, które przejawiają takie myśli, powinny być uważnie obserwowane przez opiekunów i poddane konsultacji psychologicznej lub psychiatrycznej.

U dzieci z chorobą afektywną dwubiegunową można zauważyć wyraźne rozgraniczenie pomiędzy epizodami depresyjnymi i maniakalnymi, z których każdy trwa około tygodnia lub dwóch. Podczas epizodu objawy utrzymują się przez większość lub cały dzień. Niektóre dzieci z chorobą dwubiegunową miewają także epizody mieszane, o których mówimy, kiedy zarówno objawy depresyjne, jak i maniakalne występują podczas jednego epizodu. Warto zaznaczyć, że dzieci z chorobą dwubiegunową – mimo, że czasem bywają bardzo drażliwe – doświadczają wyraźnych zmian nastroju. Dzieci, które są drażliwe przez cały czas, reagują częstymi wybuchami wściekłości, ale nie wykazują zauważalnych zmian nastroju, mogą cierpieć na tzw. zespół destrukcyjnego rozregulowania nastroju (ang. Disruptive Mood Dysregulation Disorder – DMDD). Niekiedy trudno jest dokonać właściwego rozróżnienia pomiędzy chorobą afektywną dwubiegunową i DMDD, dlatego bardzo istotne jest, by dziecko zostało poddane kompleksowym badaniom psychologicznym, które zagwarantują trafną diagnozę.

Wpływ zaburzenia na dziecko i jego bliskich

Objawy choroby afektywnej dwubiegunowej bywają bardzo poważne i różnią się od normalnych zmian nastroju, których od czasu do czasu doświadcza każdy nas. Te silne, niekiedy nagłe wahania nastroju mogą utrudniać dziecku radzenie sobie w szkole, utrzymywanie zainteresowań i przyjaźni oraz dobrych relacji z członkami rodziny. Objawy choroby dwubiegunowej są również dużym obciążeniem psychicznym dla opiekunów i rodziny dziecka. Muszą oni radzić sobie z gwałtownymi zmianami nastroju i ryzykownymi zachowaniami dziecka, które są dla nich wyczerpujące i wpływają negatywnie na wzajemne relacje.

Możliwości leczenia

Otrzymanie właściwego leczenia przez dzieci z chorobą afektywną dwubiegunową jest niezbędne. Objawy tego zaburzenia nie mijają same z siebie, dziecko nie może z niego „wyrosnąć”. Leczenie farmakologiczne i psychoterapia mogą pomóc dzieciom i ich rodzinom zapanować nad objawami choroby dwubiegunowej. Na rynku dostępne są różne leki, które umożliwiają ustabilizowanie nastroju dziecka.

Farmakoterapia często stanowi pierwszą linię wsparcia w leczeniu tego zaburzenia, ale psychoterapia również odgrywa w nim bardzo ważną rolę – pomaga pacjentom i ich rodzinom zrozumieć chorobę i lepiej sobie z nią radzić. Dlatego poleca się jednoczesne włączenie leczenia farmakologicznego i wsparcia psychoterapeutycznego w terapii choroby afektywnej dwubiegunowej u dzieci.

Psychospołeczna metoda leczenia tej choroby kładzie wyraźny nacisk na udział rodziny w uświadamianiu sobie, jak wielki wpływ zaburzenie wywiera na całą rodzinę i jaka jest rola rodziców i rodzeństwa we wspieraniu chorego dziecka lub nastolatka.

Metoda polegająca na psychoedukacji rodziny oraz budowaniu kompetencji dostarcza dziecku i rodzinie informacji o objawach, przebiegu i leczeniu choroby dwubiegunowej, a także oferuje narzędzia, które umożliwiają radzenie sobie z chorobą, takie jak umiejętności rozwiązywania problemów czy komunikacyjne. Ta metoda stosowana jest zarówno w modelu jednorodzinnym, jak i wielorodzinnym.

Podobnie terapia poznawczo-behawioralna dostarcza dzieciom i ich rodzinom istotnych informacji dotyczących sposobów radzenia sobie z objawami choroby dwubiegunowej. Dzieci i rodzice uczą się, jak monitorować nastrój, jak rozpoznawać i nazywać swoje emocje i objawy oraz jak rozwijać kompetencje pozwalające radzić sobie z epizodami depresyjnymi i maniakalnymi. CBT pomaga dzieciom również zmienić negatywne lub irracjonalne przekonania, które mogą przyczyniać się do występowania epizodów. Rodzice natomiast uczą się sposobów uspokajania dziecka i lepszego radzenia sobie z jego destrukcyjnymi zachowaniami. W niektórych przypadkach rodzice i inni członkowie rodziny są uczeni, w jaki sposób kontrolować własne negatywne reakcje, co ma na celu pomoc dziecku i całej rodzinie w lepszym funkcjonowaniu.

Również terapia dialektyczno-behawioralna (ang. Dialectical Behavior Therapy – DBT) może pomóc dzieciom nauczyć się, jak kontrolować objawy choroby afektywnej dwubiegunowej. DBT uczy dziecko, jak być świadomym własnych uczuć i otoczenia tak, by umiało lepiej reagować na zmiany nastroju. DBT uczy też strategii behawioralnych, które pomagają dzieciom radzić sobie z trudnymi emocjami, takimi jak smutek, rozczarowanie czy frustracja.

Terapia interpersonalna i rytmów społecznych (ang. Interpersonal Social Rhythm Therapy – ISRT) jest kolejną opcją leczenia dzieci z chorobą afektywną dwubiegunową. ISRT dostarcza dziecku wiedzy o związku jego społecznych zachowań z nastrojem. Stosowane w niej strategie behawioralne uczą dziecko, w jaki sposób może ono dbać o swoje relacje z innymi i o właściwy rytm snu.

Jeśli jesteś opiekunem dziecka z podejrzeniem lub diagnozą choroby afektywnej dwubiegunowej, pamiętaj, że istnieją skuteczne metody pomocy. Podjąłeś już pierwszy i najważniejszy krok, jakim jest próba zrozumienia tej choroby. Dobrym kolejnym krokiem będzie nawiązanie kontaktu z profesjonalistą mającym doświadczenie w leczeniu dziecięcych zaburzeń nastroju.

Czym jest terapia poznawczo-behawioralna?

Terapia behawioralna i terapia poznawczo-behawioralna to rodzaje terapii mające solidne podstawy naukowe. Tego typu podejście terapeutyczne ma na celu wprowadzenie przez pacjenta konkretnych zmian lub osiągniecie wyznaczonych celów.

Te zmiany i cele mogą obejmować:

Sposób postępowania – np. ograniczenie palenia lub otwarcie się na kontakty towarzyskie

Sposób odczuwania – np. obniżenie lęku, wyjście z depresji

Sposób myślenia – np. nauka rozwiązywania problemów lub pozbycie się autodestrukcyjnych myśli

Sposób radzenia sobie z trudnościami natury fizycznej lub zdrowotnej – np. złagodzenie bólu pleców lub wsparcie pacjenta w przestrzeganiu zaleceń lekarskich.

Terapeuci behawioralni i poznawczo-behawioralni zazwyczaj skupiają się raczej na aktualnej sytuacji pacjenta i jej możliwych rozwiązaniach, niż na jego przeszłości. Koncentrują się na poglądach i przekonaniach pacjenta dotyczących jego życia, nie na cechach osobowości. Terapeuci ci pracują z pacjentami indywidualnymi, z rodzicami, dziećmi, parami i rodzinami. Celem terapii poznawczo-behawioralnej jest najczęściej zastąpienie nieskutecznych sposobów zachowania takimi, które są skuteczne, a także umożliwienie pacjentom przejęcia kontroli nad swoim życiem.

Jak uzyskać pomoc?

Jeśli szukasz wsparcia dla siebie lub innej osoby, jest duża szansa, że skontaktujesz się z kimś, kto ogłasza się w lokalnej gazecie lub kimś, kogo znalazłeś w internecie. Nie jest jednak pewne, że w ten sposób znajdziesz kompetentnego terapeutę. Rozsądnym działaniem jest sprawdzenie kompetencji zawodowych potencjalnego psychoterapeuty. Kompetentny terapeuta powinien mieć wyższe wykształcenie i przygotowanie w dziedzinie, w której oferuje swoje usługi. Powinien figurować na liście licencjonowanych terapeutów – takiej jak np. Lista Certyfikowanych Psychoterapeutów Polskiego Towarzystwa Psychologicznego lub Lista Licencjonowanych Terapeutów Polskiego Towarzystwa Terapii Poznawczej i Behawioralnej.

Źródło: http://www.abct.org/Information/?m=mInformation&fa=fs_PEDIATRIC

Tłumaczenie: Katarzyna Korzeniecka
Udostępnij