Starzenie się, depresja i demencja: co warto wiedzieć?

 Szacuje się, że do roku 2030, liczba Amerykanów w wieku 65 lat i wyżej, będzie stanowiła 20% całej populacji kraju. Wraz z rosnącą populacją starzejących się obywateli, zaczęto przykładać większą uwagę do jakości życia seniorów, zarówno w kontekście fizycznym, jak i psychicznym.

Prawdy i mity o starzeniu się

Niestety, zazwyczaj przekonania dotyczące zdrowia psychicznego osób starszych, okazują się być nieprawdą. Na przykład, często przyjmuje się, iż osoby starsze są bardziej narażone na doświadczanie zaburzeń natury psychicznej niż młodzi dorośli. Uważa się też, że dotyka ich smutek i samotność, a także strach przed śmiercią i umieraniem. Bardzo często zakłada się, że amerykańskie rodziny porzucają krewnych, którzy są w podeszłym wieku i że seniorzy prawie zawsze cierpią na demencję. Biorąc pod uwagę, iż żadne z tych twierdzeń nie jest potwierdzone, obalenie powszechnie przyjmowanych mitów jest pierwszym, koniecznym krokiem ku lepszemu zrozumieniu zaburzeń psychologicznych częstych u osób starszych oraz występujących w kontekście starzenia się. Zdecydowana większość seniorów jest szczęśliwa i zadowolona z życia. Niektóre badania pokazują, iż przejawiają oni mniejszy strach przed śmiercią oraz większą jej akceptację w porównaniu do ludzi młodych i w średnim wieku. Rodziny zaś z reguły pozostają blisko ludzi starszych, zarówno emocjonalnie, jak i lokalizacyjnie – nawet jeśli seniorzy mieszkają w domach spokojnej starości. I choć demencja jest bardziej powszechna w podeszłym wieku, to jednak nie stanowi typowej przypadłości każdego starszego człowieka. Zmiany w zakresie procesów myślowych pojawiające się wraz z wiekiem są z reguły  nieszkodliwe i polegają na niegroźnym zapominaniu i trudności ze znalezieniem słów w codziennej konwersacji.

A zatem, jeśli seniorzy cierpią z powodu wyraźnych psychologicznych upośledzeń i zaburzeń, nie można zrzucać tego jedynie na karb wieku. Bardziej przyczyniają się ku temu zmiany w otoczeniu społecznym i fizycznym, brak wsparcia ze strony bliskich lub długotrwałe trudności rozmaitej natury i to te czynniki powinny być uznawane jako przyczyniające się do rozwoju i trwania zaburzeń u osób starszych. Zdawanie sobie sprawy z normalnych i naturalnych zmian występujących podczas procesu starzenia się, toruje drogę to właściwej oceny oraz leczenia, gdy problemy zaistnieją.

Informacje ogólne

Generalnie zaburzenia psychiczne są mniej powszechne wśród osób starszych niż tych w średnim wieku. Przypadki poważnej depresji, zaburzeń lękowych czy uzależnień od narkotyków stają się rzadsze wraz z wiekiem. Niektóre trzonowe symptomy chronicznych zaburzeń psychicznych mogą nawet złagodnieć z upływem czasu. Na przykład, halucynacje i omamy,  dotykające chorych na schizofrenię, mają tendencję do słabnięcia. Niestety jednak, starsi ludzie borykający się z problemami psychicznymi, mają znacznie mniejsze szanse, niż ludzie młodzi, na otrzymanie efektywnego leczenia. Prawdopodobieństwo, że będą poszukiwali diagnozy i leczenia jest również mniejsze. A jeśli nawet, to zazwyczaj terapia jest mniej intensywna, symptomy diagnozuje się jako nieustępliwe i trudne w leczeniu, a proponowane metody terapii częściej zakładają stosowanie środków farmakologicznych niż podjęcie terapii poznawczo-behawioralnej. Fakty te uwypuklają znaczenie uświadomienia sobie dostępności wielorakich opcji leczenia osób starszych doświadczających problemów w zakresie zdrowia psychicznego.

Możliwe zaburzenia psychiczne

Depresja

Podczas gdy krótkotrwałe poczucie smutku, żalu czy straty są w starszym wieku typowe, utrzymująca się depresja, w znaczący sposób zaburzająca funkcjonowanie, nie stanowi normalnego elementu starzenia się. Ostatnie badania pokazują, iż przypadki poważnej depresji są dość rzadkie wśród seniorów. Nadal jednak jest to najczęściej dotykające osoby starsze zaburzenie natury psychicznej  i najczęstsza przyczyna ich hospitalizacji psychiatrycznej. Szacunki przypadków depresji w populacji najstarszych członków społeczności wahają się między 1 do 5%. Wskaźniki te wzrastają do 13,5% wśród seniorów wymagających domowej opieki medycznej i do 11,5% wśród tych pozostających w szpitalu. Ponadto około 5 milionów starszych ludzi zmaga się z subkliniczną odmianą depresji, której symptomy nie spełniają kryterium długości trwania i stąd nie są diagnozowane jako zaburzenie depresyjne.

Ryzyko depresji u starszych ludzi wzrasta, jeśli obecne są inne choroby, np. choroby serca, udar, cukrzyca czy nowotwory. Innymi czynnikami ryzyka są w tym przypadku niektóre lekarstwa lub ich kombinacja, płeć, stan cywilny (bycie wdowcem/wdową), izolacja społeczna, chroniczne lub bardzo intensywne bóle, stresujące wydarzenia życiowe, brak wsparcia ze strony sieci społecznej, próby samobójcze w przeszłości oraz przypadki depresji w przeszłości – własnej lub w rodzinie.

Nieleczona depresja można znacząco obniżyć jakość życia. Kiedy współtowarzyszą jej inne choroby, może ona wpływać na proces ich leczenia lub nawet je pogorszyć. Ryzyko samobójstw jest także poważnym zagrożeniem wśród seniorów borykających się z depresją. Tak więc nieleczona depresja może być nawet śmiertelna, co pokazują statystyki mówiące, że Amerykanie powyżej 65 roku życia znacznie częściej popełniają samobójstwa – w 2000 roku była to przyczyna 18% przypadków śmierci w tej populacji. Starsi biali mężczyźni wydają się być najbardziej narażeni – wskaźnik samobójstw w grupie wiekowej 80 – 84 lata był ponad dwa razy większy niż w całej populacji.

Niestety, jedynie około 10% osób w podeszłym wieku cierpiących na depresję otrzymuje niezbędne leczenie. Biorąc pod uwagę fakt, iż seniorzy często chorują oraz zmagają się z różnymi problemami, nie tylko natury medycznej, pracownicy służby zdrowia niejednokrotnie błędnie zakładają, że depresja to ich naturalna konsekwencja i nie skupiają się na niej. To niedopatrzenie jest jednym z wielu czynników, które przyczyniają się nieprawidłowego rozpoznania depresji u osób starszych.

Właściwa ocena jest niezbędna, gdy tylko istnieje podejrzenie depresji. Poprawna diagnoza może w konsekwencji przyczynić się do znaczącej poprawy stanu pacjenta, ponieważ starsi ludzi z reguły bardzo dobrze odpowiadają na leczenie. Środki antydepresyjne lub psychoterapia, bądź połączenie obu, może skutecznie zadziałać na symptomy doświadczane przez seniorów. Okazuje się, że w przypadku osób zdrowych pod kątem fizjologicznym, połączenie obu podejść przynosi najlepsze rezultaty. Jeśli jednak środki farmakologiczne są konieczne ze względów klinicznych, zalecana jest konsultacja ze specjalistą geriatrii, który pomoże dobrać najodpowiedniejsze leki. Istnieje wiele rodzajów lekarstw na depresję, włączając antydepresanty, trójcykliczne leki przeciwdepresyjne czy też inhibitory oksydazy monoaminowej (MOA). Należy podkreślić, że różne środki są skutecznie u różnych pacjentów. Zazwyczaj pierwsze efekty stosowania środków antydepresyjnych zauważa się w 4 do 8 tygodni od rozpoczęcia terapii. Badania pokazują, że jeśli jeden środek nie działa, inny może doprowadzić do korzystnych efektów. Pacjenci, którzy po raz pierwszy stosują terapię farmakologiczną pod kątem depresji, powinni skonsultować z lekarzem prowadzącym konieczność dalszego przyjmowania leków, nawet jeśli symptomy już ustąpiły. Istnieją bowiem przesłanki sugerujące, że starsi ludzi, którzy nie przerywają zażywania leków, są mniej narażeni na powrót objawów. Podczas psychoterapii pacjenci pracują z certyfikowanym specjalistą w celu nabycia umiejętności radzenia sobie z symptomami, myślami samobójczymi oraz innymi problemami powiązanymi z depresją. Badania dowodzą, że istnieją pewne rodzaje psychoterapii szczególnie skuteczne w przypadku osób starszych.

Demencja

Demencja to zaburzenie mózgu, które w znacznym stopniu upośledza zdolność jednostki do wykonywania codziennych czynności. Najpowszechniejszą formą demencji wśród seniorów jest choroba Alzheimera, zwana również demencją starczą typu alzheimerowskiego (SDAT). Choroba ta dotyka obecnie około 5 milionów Amerykanów. Oczekuje się, iż liczba ta wzrośnie trzykrotnie do 2050 roku ze względu na fakt wydłużającego się życia. Liczba osób dotkniętych demencją wzrasta dwukrotnie wraz z każdą dekadą po przekroczeniu 70 roku życia. Szacuje się, że około 5% osób w wieku 65-74 lata cierpi na chorobę Alzheimera, zaś w wieku od 85 lat wzwyż, problem ten może dotyczyć już połowy seniorów. Choć ryzyko zachorowania wzrasta z wiekiem, to jednak należy pamiętać, że choroba ta nie stanowi normalnego elementu procesu starzenia się. SDAT to choroba degeneracyjna mózgu z powolnym i postępującym przebiegiem. Chociaż upośledzenie pamięci jest jej podstawową cechą diagnostyczną, to jednak upośledza ona również zdolność posługiwania się językiem, zdolność oceny, uwagę, emocje, podejmowanie decyzji oraz inne zachowania. We wczesnym okresie SDAT może być łagodna i przypominać zaburzenia przypisywane procesowi starzenia się, obejmujące zapętlenie myśli/pamięci oraz upośledzenie pamięci, które to są wówczas błędnie identyfikowane jako typowe dla wieku. Wczesne objawy to powtarzanie pytań, gubienie przedmiotów, trudności z ich znajdowaniem, gubienie się w znajomych miejscach, utrata zainteresowania aktywnościami, które dawniej sprawiały przyjemność oraz doświadczanie trudności podczas wykonywania różnych zadań, np. podliczania wydatków czy grania w gry. W późniejszej fazie mogą wystąpić dezorientacja, błądzenie i dogłębna utrata pamięci. Gdy choroba przybiera zaawansowaną postać, symptomy mogą obejmować zapominanie szczegółów dotyczących bieżących wydarzeń, zapominanie informacji dotyczących własnego życia i tożsamości, halucynacje, omamy, uczucie zdenerwowania, trudności z doborem właściwej odzieży oraz wykonywaniem codziennych zadań, np. gotowaniem. Ostatecznie, chorzy nie rozpoznają swoich przyjaciół i członków rodziny, przestają rozumieć język oraz tracą zdolność dbania o siebie (kąpiel czy ubieranie się).

Istnieją dwa rodzaje demencji starczej typu alzheimerowskiego, które rozróżniane są na podstawie czasu, w którym wystąpiły pierwsze objawy.  W przypadku wcześnie rozwijającej się choroby, która jest mniej powszechna, pierwsze symptomy są widoczne przed 60 rokiem życia, a choroba często postępuje gwałtownie. Gdy choroba rozpoczyna się późno, symptomy zazwyczaj pojawiają się i rozwijają stopniowo. Przyczyna choroby Alzheimera nie jest znana, ale uważa się, że zarówno czynniki genetyczne, jak i środowiskowe odgrywają rolę. Genom przypisuje się znaczenie sprawcze w przypadku wcześnie rozwijającej się choroby, ale jej późna odmiana nie wydaje się mieć związku z historią zachorowalności w rodzinie. Testy neuropsychologiczne mogą być bardzo wartościowe w zakresie diagnozowania różnicowego chorób odwracalnych (jak np. depresja) i demencji.  Bardzo ważne jest też wykluczenie skutków ubocznych środków farmakologicznych jako przyczyny choroby, gdy demencja jest uznawana za prawdopodobną.

Stopień postępowania choroby jest różny u różnych ludzi. Jednakże pewne badania sugerują, że SDAT będzie postępowała w takim samym tempie, w jakim się pojawiła. Tak więc nagłe wystąpienie choroby prawdopodobnie doprowadzi do jej szybkiego rozwoju. Podczas gdy powolny początek będzie najprawdopodobniej wiązał się z wolniejszym postępem utraty pamięci, zaniku zdolności językowych oraz zaburzeń w innych obszarach.

Kiedy starsza osoba przejawia oznaki SDAT, w pierwszej kolejności należy ustalić, czy mamy do czynienia z demencją. Konieczna jest zatem konsultacja z lekarzem, który stwierdzi, czy oraz jaki typ demencji powinien zostać zdiagnozowany. Lekarz określi także, czy przyczyna demencji jest uleczalna. Na przykład, zaburzenia takie jak niedoczynność tarczycy, guz mózgu, chroniczne infekcje, anemia i depresja mogą czasem prowadzić do demencji. Nie istnieje znane lekarstwo na SDAT. Zarówno terapie farmakologiczne, jak i poznawczo-behawioralne i behawioralne osiągają ograniczony sukces. Dlatego też leczenie koncentruje się zazwyczaj na spowolnieniu pogłębiania się symptomów oraz radzeniu sobie z problemami będącymi pośrednią lub bezpośrednią konsekwencją choroby (zagubienie), dostosowaniu warunków mieszkaniowych tak, aby kontrolować problematyczne zachowania i wspieraniu opiekunów. Najbardziej obiecująca terapia polega na stosowaniu środków farmakologicznych, które wpływają na neurotransmiter acetylocholinę, zmianę w zakresie stylu życia oraz zażywaniu suplementów antyoksydacyjnych (np. ginkgo biloba i witamina E). Tak jak w przypadku innych chorób, przyjmowanie jakichkolwiek lekarstw czy suplementów powinno być skonsultowane z lekarzem. Zmiana stylu życia obejmuje podjęcie regularnej aktywności fizycznej, np. spacery, praktykowanie technik relaksacyjnych, terapię światłem czy słuchanie spokojnej muzyki.  Chociaż badania nie udowodniły pozytywnych efektów suplementów antyoksydacyjnych, to jednak wydają się one skuteczne w zakresie redukowania symptomów demencji. Pacjenci zażywający lekarstwa rozrzedzające krew i inhibitory MAO powinni koniecznie skonsultować z lekarzem stosowanie tych suplementów.

Opiekunowie oraz członkowie rodziny osób chorujących na SDAT powinni być przygotowani, by zapewnić chorym wsparcie oraz nadzór w domu w miarę postepowania zaburzeń. Pomocne może być również uproszczenie otoczenia chorych poprzez umieszczanie notatek, sporządzanie list zadań, oznaczanie kierunków, itp.

Podsumowanie

Starzenie się samo w sobie nie zwiększa ilości incydentów zaburzeń psychicznych. Jeśli już, to powszechność większości chorób psychicznych spada wraz z wiekiem. Należy podkreślić, że większość seniorów jest sprawna pod kątem psychologicznym. Jednakże, jeśli zaburzenia zdrowia psychicznego wystąpią u osoby starszej, istnieje duże ryzyko ich przeoczenia. Dlatego też jedynie część seniorów cierpiących na choroby psychiczne otrzymuje skuteczne leczenie. Dzieje się tak pomimo tego, iż skuteczność terapii stosowanej wobec najstarszych obywateli jest potwierdzona. Ważne, aby być świadomym objawów sygnalizujących zaburzenia psychiczne, zwłaszcza depresję i demencję, oraz posiadać wiedzę o rozmaitych rodzajach leczenia dostępnych i efektywnych w przypadku osób starszych.

Tłumaczenie: Joanna Romanowska

Źródło:  http://www.abct.org/docs/factsheets/AGING.pdf

Udostępnij