przewlekły ból

Przewlekły ból: czym jest i jak go leczyć?

Każdy z nas w swoim życiu doświadczył bólu fizycznego. Dla niektórych ogranicza się on do krótkich momentów, takich jak zadrapanie w dłoń czy ból głowy. Ulga pojawia się po drobnej interwencji medycznej albo po upłynięciu wystarczającej ilości czasu potrzebnej do wyleczenia. Dla niektórych natomiast ból trwa dłużej niż zazwyczaj w określonych okolicznościach. Może być on wynikiem pojawienia się jakiejś choroby przewlekłej, np. zapalenia stawów ale również nie mieć medycznego wytłumaczenia, jak np. napięciowe bóle głowy. W takich przypadkach ból staje się powracającym, a czasami stałym problemem, który odgrywa centralną rolę w życiu pacjenta.

Pomimo tego, że metody radzenia sobie z bólem są znane od długiego czasu, przewlekły ból jest diagnozowany od niedawna, nie ma więc jeszcze metod, które eliminowałyby go w całości.

Częstotliwość przewlekłego bólu i związane z nim koszty

Dawniej, ale również i dziś, ból jest najczęściej zgłaszanym lekarzom objawem. Szacuje się, że przewlekły ból, doprowadza do niezdolności do pracy, tylko w Stanach Zjednoczonych, ponad 50 milionów ludzi. Zarówno materialne jak i psychiczne koszty występowania bólu są bardzo duże.

Ból spowodowany nieprawidłowościami pracy układu mięśniowo-szkieletowego jest główną przyczyną niezdolności do pracy osób w wieku produkcyjnym. Drugą przyczyną jest przeziębienie, to ono doprowadza do częstych nieobecności pracowników. Szacuje się, że w skali roku z powodu bólu Amerykanie opuszczają 70 milionów dni pracy, co kosztuje służbę zdrowia 65 miliardów dolarów. To, w jaki sposób chroniczny ból wpływa na indywidualne życie i życie rodzinne nie jest zmierzone.

Historia leczenia bólu

Do połowy XX wieku ból był postrzegany jako nic więcej niż fizjologiczny układ alarmowy, informujący o tym, że doszło do uszkodzenia nerwów ciała. Uważano, że im bardziej rozległa i poważniejsza choroba lub uraz, tym większa stymulacja, a zatem silniejszy ból. Pozbycie się bólu było postrzegane jako pozbycie się urazu czy choroby. Jednak taki model nie sprawdził się, ponieważ lekarze dostrzegli, że czasami nie są w stanie znaleźć jego fizycznych przyczyn, a same dolegliwości trwają na długo po wyleczeniu. Co ciekawe, zdarza się, że pacjenci z poważnymi zaburzeniami fizycznymi odczuwają jedynie minimalny ból i są dobrze radzą sobie w codziennym życiu.

Zdarzało się, że osoby, których ból nie miał konkretnej przyczyny byli postrzegani jako leniwi, kłamcy i posiadający zaburzenia psychiczne, natomiast osoby, które nie odczuwały bólu mając poważne zaburzenia fizyczne były traktowane jako te, które mają nadprzyrodzone moce. W rezultacie osoby cierpiące przewlekle bywały ignorowane. Jeśli już były leczone, otrzymywały leki przeciwbólowe, terapię wspomagającą, uczestniczyły w ćwiczeniach fizycznych i terapii. Często środki te doprowadzały do zmniejszenia bólu w perspektywie długoterminowej.

Począwszy od lat 60 tych XX wieku służba zdrowia przyjęła nowy sposób patrzenia na problem przewlekłego bólu. Stosując podejście behawioralne i rehabilitacyjne, klinicyści doszli do wniosku, że ból ten jest wynikiem interakcji wielu czynników fizycznych i psychicznych. Zmieniło to również postrzeganie niepełnosprawności wynikającej z przewlekłego bólu. Ostry i przewlekły ból wyodrębniono jako odrębne jednostki.

Charakterystyka przewlekłego bólu

Istnieje siedem głównych cech przewlekłego bólu:

  1. utrzymuje się przez długi czas, zazwyczaj przez lata – w przeciwieństwie do ostrego bólu, który trwa od kilku sekund do kilku tygodni;
  2. ma bardzo wyraźny wpływ na sposób życia: często staje się on centrum życia pacjenta, a zwykłe czynności, takie jak praca czy rekreacja są mocno zakłócone;
  3. utrzymuje się pomimo standardowych metod leczenia;
  4.  jego dotkliwość i uporczywość a także jego wpływ na codzienne życie jest zdecydowanie większy, niż można byłoby oczekiwać po wynikach badań;
  5. może towarzyszyć mu depresja o umiarkowanym lub ciężkim nasileniu;
  6. osoba chora, często poszukując najlepszej metody leczenia, uzależnia się od leków i staje się zależna od decyzji lekarza prowadzącego;
  7. czasami istnieją czynniki motywacyjne związane z podtrzymaniem bólu i zachowań chorobowych – obejmują one otrzymywanie wtórnych korzyści z choroby, takich jak unikanie odpowiedzialności czy otrzymywanie świadczeń pieniężnych.

Przyczyny przewlekłego bólu

Przewlekły ból wynika z interakcji wielu czynników. Ta interakcja powoduje samonapędzający się cykl cierpienia, bezczynności i niepełnosprawności. Aby skutecznie leczyć przewlekły ból należy skupić się na każdej z przyczyn. Są one następujące:

Przyczyny biologiczne

Sygnały bólowe mogą być stymulowane przez wiele różnych czynników zewnętrznych (np. uraz) lub wewnętrznych płynących z ciała (np. stan zapalny stawów). Wiąże się to z aktywnością części układu nerwowego odpowiedzialnych za przenoszenie sygnałów do ośrodków bólowych w mózgu.

Przyczyny poznawcze

Kluczową rolę w psychicznym i fizycznym odczuwaniu bólu odgrywa sposób, w jaki pacjent ocenia otrzymywane informacje. Do istotnych czynników zalicza się więc:

  1. sposób w jaki pacjent postrzega ból: jako karę, objaw śmiertelnej choroby, przejaw choroby psychicznej lub słabości;
  2. sposób, w jaki pacjent postrzega własne możliwości radzenia sobie;
  3. akceptację odpowiedzialności za zmianę zachowań i stylu życia, który sprawia, że ból się utrzymuje;
  4. frustrację pacjenta, gdy nie otrzymuje takiej opieki, jakiej oczekiwałby zarówno od rodziny, przyjaciół, jak i służby zdrowia.

Przyczyny behawioralne

Ludzie instynktownie reagują na ból, np. przejawiają natychmiastowy odruch oderwania dłoni od gorącego czajnika. Dzieje się to niemal w identyczny sposób u wszystkich. Jednak kolejne reakcje dotyczące poszukiwania pomocy różnią się między ludźmi. Zachowań problematycznych uczymy się w taki sam sposób, jak uczymy się zwyczajów społecznych czy akcentu naszego języka. Ważne jest również to w jaki sposób na objawy choroby reagują bliscy, rodzina i przyjaciele.

Stresory

Niektóre osoby chorujące mają w swojej historii doświadczenia związane z problemami społecznymi, zawodowymi, czy niemożliwością radzenia sobie ze stresującymi sytuacjami. Przewlekły ból może powodować stres z powodu zmniejszonych dochodów, konflikty, również te w pracy, a także strach przed niemijającym bólem. Wzrost emocjonalnego niepokoju i pobudzenia fizjologicznego stymuluje dalszy ból i zachowania bólowe. Cykl stres-ból-stres umacnia przewlekły ból i wynikające z niego ograniczenia.

Emocje

W skrajnych przypadkach na skutek uporczywego bólu, trudności w życiu i nieskutecznej pomocy u osób chorujących może wystąpić depresja. Związane z nią obniżenie motywacji może prowadzić do niewystarczających działań zmierzających w kierunku wyzdrowienia. Przy próbie zwiększania własnej aktywności może pojawiać się również niepokój związany z lękiem przed ponownym uraze,. Ten niepokój może ograniczać zdolności pacjenta do uczenia się i używania strategii radzenia sobie z chorobą.

Leczenie przewlekłego bólu

Wywiad diagnostyczny

Pierwszym krokiem w leczeniu przewlekłego bólu jest odtworzenie historii choroby. Zbierana jest historia leczenia medycznego, opisy sytuacji i czynności, które zwiększają i zmniejszają ból, jak również przekonania pacjenta dotyczące choroby. Zbierany jest także wywiad mający na celu ustalenie zasobów pacjenta do radzenia sobie i regeneracji. Przeprowadzane są wywiady z rodziną, bliskimi osobami i lekarzami. Podstawową decyzją w planowaniu leczenia jest wybór odpowiedniego dla pacjenta sposobu opieki. Może być to multidyscyplinarne leczenie szpitalne lub cotygodniowe sesje terapii ambulatoryjnej.

Interwencje terapeutyczne

Leczenie zaczyna się od odpowiedniego ukierunkowania pacjenta. Dotyczy ono:

  1. potwierdzenia odczuwania bólu przez pacjenta i odrzucenie hipotez mówiących o tym, że może nie być on prawdziwy;
  2. wyjaśnienia współzależności fizycznych i psychicznych czynników, które wpływają na rozwój i utrzymanie się bólu;
  3. uznania praw pacjenta w procesie leczenia;
  4. pomocy pacjentowi w przejęciu odpowiedzialności za aktywny udział w procesie leczenia;
  5. pomocy w akceptacji nowego stylu życia i nauki nowych strategii radzenia sobie.

Zadaniem zespołu interdyscyplinarnego jest odpowiednie ustawienie leków, wsparcie psychologiczne i pomoc w dostrzeżeniu psychologicznych przyczyn bólu, jak również dobranie odpowiednich ćwiczeń fizycznych i form odpoczynku. Wsparcie może obejmować również działania takie jak redukcja wagi czy przekwalifikowanie zawodowe.

Terapeuta poznawczo-behawioralny, jeden z członków zespołu interdyscyplinarnego, skupia się na pięciu obszarach:

  1. identyfikacji i kwestionowaniu nierealistycznych przekonań pacjenta dotyczących bólu, okoliczności życiowych i zasobów osobistych, jak również nauce metod rozwijania efektywnego myślenia i mówienia o swoich odczuciach;
  2. identyfikacji czynników związanych z bólem, mając na celu zwiększenie zachowań prozdrowotnych i produktywnych;
  3. technikach psychofizjologicznych, takich jak biofeedback, które redukują nadmiarowe pobudzenie fizyczne, poprzez naukę relaksacji mięśniowej i technik oddychania;
  4. treningu umiejętności komunikacyjnych, w celu poprawy interakcji pacjenta z rodziną, bliskimi i przedstawicielami systemu opieki zdrowotnej;
  5. wprowadzeniu nowych umiejętności leczenia bólu w celu uniknięcia nawrotu choroby.

Dzięki takim programom, pacjent doświadczający przewlekłego bólu może otrzymać pomoc w zakresie zmniejszenia częstotliwości występowania bólu i powrotu do aktywnego życia.

Źródło: https://www.abct.org/docs/factsheets/CHRONIC_PAIN.pdf; tłumaczenie: Maria Smykla

Udostępnij