osobowość nałogowa

Osobowość nałogowa – co charakteryzuje osoby ze skłonnością do uzależnień?

Istnieje obraz, który często przychodzi nam na myśl, gdy mówimy o osobach uzależnionych od narkotyków czy alkoholu. W kulturze popularnej obraz ten stał się automatyczną reprezentacją „osobowości nałogowej”. Pod tym pojęciem rozumiemy osobę, która postrzegana jest za skłaniającą się do uzależnień od substancji psychoaktywnych.

 

Jakie są cechy osobowości nałogowej?

Osoby, które obawiają się rozwinięcia u siebie uzależnienia od narkotyków czy alkoholu często starają się znaleźć u siebie cechy, które mogą charakteryzować osobowość nałogową. Chcą wiedzieć, na co powinni zwrócić uwagę, aby uwolnić się od etykietki osoby uzależnionej bądź szukają powodu, by nigdy nie sięgnąć po substancje. Rzeczywistość pokazuje jednak, że ten cały pomysł jest oparty na mieszance faktów i mitów.

 

Mit uogólnionej osobowości nałogowej

Nieprawdą jest istnienie konkretnej osobowości nałogowej. W rzeczywistości większość dzisiejszych badaczy uzależnień ostrzega przed koncepcją pojedynczej, uogólnionej osobowości skłonnej do uzależnień. Artykuł opublikowany w „Scientific American” przedstawia dowody na to, że nie ma jednego określonego typu osobowości, który prowadziłby do uzależnienia. W istocie, niektóre pozornie różne cechy mogą prowadzić różnych ludzi do uzależnienia od narkotyków czy alkoholu, w zależności od innych czynników.

Chociaż istnieją cechy, które można rozpoznać u osób, u których rozwijają się zaburzenia związane z używaniem substancji szkodliwych, to nie wszystkie są obecne u każdego nałogowca. Dlatego wizja przestępcy, społecznego wyrzutka, która pojawia się u niektórych w wyobraźni, gdy mowa o osobach uzależnionych od narkotyków czy alkoholu, jest niewłaściwa.

 

Cechy osób o wysokim ryzyku rozwinięcia nałogu

Jak wspomniano wyżej istnieją cechy, które można rozpoznać u osób bardziej narażonych na uzależnienie od substancji psychoaktywnych. Pozwala to na podjęcie działań skupiających się na regulacji zachowań związanych z używaniem substancji.

 

Charakterystyka osób o podwyższonym ryzyku rozwinięcia nałogu obejmuje:

  • czynniki genetyczne
  • występowanie innych zaburzeń psychicznych
  • poszukiwanie przygód oraz podejmowanie ryzykownych działań
  • dysocjacja, ostrożność w kontaktach międzyludzkich
  • obsesyjność oraz kompulsywność
  • apatia
  • niezdolność do samoregulacji.

 

Dokładniejsze omówienie każdej z tych cech znajduje się poniżej.

 

Czynniki genetyczne

Nie ma wątpliwości, że czynniki genetyczne mają wpływ na ryzyko wystąpienia uzależnienia. Jak wykazano w wielu badaniach, w tym w czasopiśmie „Psychiatry”, posiadanie bliskiego członka rodziny, który zmaga się z nałogiem może zwiększać szansę na rozwinięcie uzależnienia. Zgodnie z badaniami przeprowadzonymi przez Nature niektóre fragmenty ludzkiego genomu zostały zidentyfikowane jako mające bezpośredni związek z określonymi rodzajami uzależnienia. Dzięki tej wiedzy w przyszłości możliwe będzie dokładniejsze określenie prawdopodobieństwa rozwinięcia nałogu u danej osoby. Mimo to istnienie pewnego potencjału genetycznego nie stanowi jedynej i bezpośredniej przyczyny rozwoju uzależnienia. Ważną rolę odgrywają tu również inne złożone czynniki środowiskowe.

 

Występowanie innych zaburzeń psychicznych

Oprócz podłoża genetycznego, kolejną indywidualną cechą, która może odpowiadać za podwyższone ryzyko uzależnienia, jest wcześniejsze występowanie zaburzeń psychicznych. Ludzie zmagający się z różnymi zaburzeniami psychicznymi mogą częściej nadużywać i uzależniać się od substancji szkodliwych.

Choroby przyczyniające się do zwiększenia ryzyka wystąpienia nałogu to między innymi:

  • depresja, zaburzenia afektywne dwubiegunowe bądź inne zaburzenia nastroju
  • zaburzenia lękowe
  • zespół stresu pourazowego (PTSD)
  • schizofrenia i inne zaburzenia psychotyczne
  • aspołeczne zaburzenie osobowości.

 

Dla przykładu, jak wyjaśniono w „Brain Facts”, liczne badania w ciągu ostatnich dziesięcioleci wykazały silny związek pomiędzy schizofrenią a uzależnieniem od nikotyny. Wykazano, że nikotyna może tymczasowo złagodzić niektóre objawy schizofrenii. Stosowanie papierosów w celu poradzenia sobie z tymi symptomami jest zjawiskiem znanym jako samoleczenie, które jest częstym źródłem nadużywania substancji szkodliwych i które może prowadzić do uzależnienia.

 

Poszukiwanie przygód, podejmowanie ryzykownych działań

Niektóre cechy osobowości wiążą się z większym ryzykiem uzależnienia niż inne. Osoby lubiące ryzyko oraz posiadające niewielką zdolności panowania nad impulsami do eksperymentowania oraz zabawą z nowymi doświadczeniami i niebezpiecznymi aktywnościami częściej sięgają po narkotyki. Badanie przeprowadzone przez Reuters wskazuje, że może mieć to związek z poziomem dopaminy oraz wrażliwością mózgu na ten neuroprzekaźnik.

Osoby z wysokim poziomem dopaminy mogą mieć mniejszą wrażliwość na jej działanie, co oznacza, że potrzebują intensywniejszych wrażeń, aby poczuć przyjemność spowodowaną działaniem tej substancji na mózg. To z kolei może wiązać się z doświadczeniami osoby zażywającej narkotyki i alkohol, co bezpośrednio wpływa na szlak dopaminergiczny. W ten sposób poszukiwanie przygód czy podejmowanie ryzyka mogą być uznawane za cechy osób o wyższym prawdopodobieństwie eksperymentowania ze szkodliwymi substancjami, a następnie uzależnienia.

 

Dysocjacja, ostrożność w kontaktach międzyludzkich

Zgodnie z artykułem opublikowanym przez „Scientific American” śmiały, ryzykowny typ nałogowca częściej jest mężczyzną. Z drugiej strony osoby ostrożne, mające problemy z relacjami międzyludzkimi, które dodatkowo cierpią z powodu depresji i/lub stanów lękowych, mogą również rozwijać nałóg. Temu typowi osobowości częściej odpowiadają kobiety.

Biorąc pod uwagę wspomniany wyżej pomysł samoleczenia, osoby z tymi cechami mogą chętniej próbować poradzić sobie z lękiem, bolesnym uczuciem osamotnienia, dysocjacją czy depresją, poprzez sięganie po alkohol bądź narkotyki, które stępiają te uczucia. Może to następnie prowadzić do uzależnienia od substancji, które sprawiają, że dana osoba czuje się generalnie dobrze, co z kolei może wpłynąć na zwiększenie tolerancji na substancje i rozwój zależności.

 

Obsesyjność, kompulsywność

Uzależnienie czasami wiąże się z brakiem kontroli impulsów, ale nie jest to jedynie niezdolność do przeciwstawiania się im. W rzeczywistości ludzie  zbyt sztywni w zarządzaniu swoimi impulsami mogą również sięgać po substancje szkodliwe. Takie działania mogą być przejawem zachowania obsesyjno-kompulsywnego. Nałóg często okazuje się przymusem do sięgnięcia po daną substancję opartym na nawyku, który ukształtował się z czasem, a nie wynikał z pojedynczego impulsu do spróbowania czegoś nowego.

W ten sposób osoby silnie skupione, charakteryzujące się nawykowym zachowaniem mogą być równie mocno narażone na uzależnienia, jak osoby niezdolne do kontroli impulsów. Obsesja na punkcie środków psychoaktywnych jest głównym symptomem zaburzenia i może występować osobno, jak i współwystępować z brakiem kontroli impulsów, które w wielu przypadkach stanowi oznakę uzależnienia.

 

Niezdolność do samoregulacji

Tym, co łączy te wszystkie cechy, jest zaburzona zdolność jednostki do regulowania zachowań, myśli oraz uczuć, które w przeciwnym razie mogłyby umożliwić kontrolowanie spożycia alkoholu czy innych substancji. Jak wyjaśniono w artykule z University of Rochester Medical Center, badania zaczynają pokazywać, że niezdolność do regulacji zachowania w sytuacjach związanych z otrzymaniem nagrody, jest silnie związana z rozwojem nałogu.

 

To jednak nie jest koniec. Osoby, które niezwykle mocno dążą do osiągnięcia sukcesu, często nie odczuwają tak dużej przyjemności z otrzymania nagrody, jak osoby, które nie mają tego problemu. To właśnie zmniejszone poczucie przyjemności prowadzi do sytuacji, gdy osoby te zwiększają swoje wysiłki w nadziei, że odczuwana przyjemność, towarzysząca wygranej, będzie silniejsza. Wiąże się to z poziomem oraz wrażliwością danej osoby na dopaminę, a także potencjalnie na inne substancje neurochemiczne.

 

Jak pomóc osobie z wysokim ryzykiem uzależnienia

Różne formy terapii behawioralnej oraz poznawczo-behawioralnej mogą pomóc osobie zmagającej się z tymi problemami nauczyć się kontroli zachowań oraz nabyć umiejętność samoregulacji, które mogą łagodzić nałogowe zachowania. Ponadto dla osób, u których rozwinęły się już problemy ze stosowaniem substancji szkodliwych, możliwe jest łączenie różnego rodzaju terapii, w celu znalezienia jak najkorzystniejszego programu leczenia dla danego pacjenta. Takie podejście może pomóc osobie bezpiecznie zaprzestać używania narkotyków czy alkoholu i prowadzić życie w trzeźwości, a także zyskać kontrolę nad wyżej wymienionymi trudnościami.

 

Poszukiwanie profesjonalnej, opartej na badaniach opieki może dostarczyć narzędzi umożliwiających zrozumienie i wzmocnienie kontroli nad obszarami związanymi z uzależnieniem i jakością  życia, ułatwiając powrót do zdrowia.

 


Tłumaczenie: Weronika Gajda

Źródło: https://americanaddictioncenters.org/the-addiction-cycle/traits-of-an-addictive-personality


 

Udostępnij