Czym jest żałoba?

Każdy radzi sobie z żałobą inaczej. Niektórzy płaczą przez wiele dni i ledwo potrafią znaleźć chwilę, by zadbać o samych siebie. Inni się śmieją, czasem nieszczerze, a czasem poczucie humoru jest ich sposobem na radzenie sobie z bólem. Są też tacy, którzy czują się odrętwiali i zastanawiają się, dlaczego nie płaczą, albo nie śmieją się, tak jak inni.

Każda z tych reakcji jest normalna – nie ma „właściwego” sposobu radzenia sobie z żałobą. Jako terapeuci, naszą pracą nie jest zmuszanie klientów, by przeszli przez określone etapy, by „wyrzucili to z siebie” albo by przeżywali żałobę tak, jakbyśmy sami to robili. Naszym zadaniem jest pomóc im poradzić sobie ze stratą w ich własny sposób.

Nie zmienia to jednak faktu, że żałoba może stać się problemem. Może wyzwolić uśpione choroby psychiczne, przywołać stare traumy albo sama w sobie utrzymywać się zdecydowanie dłużej niż powinna.

Celem naszego psychoedukacyjnego przewodnika jest pomóc specjalistom lepiej zrozumieć temat żałoby, dostarczyć im pomocnego języka, metafor, przykładów i narzędzi, które mogą potem przekazać klientom. Ma on być podstawą wiedzy o żałobie w kontekście psychoterapii, włączając w to rodzaje procesów jej przeżywania, modeli i powiązanych diagnoz.

Czym jest żałoba?

Żałoba odnosi się do myśli, uczuć i zachowań połączonych ze stratą czegoś ważnego. Może to być utrata związku, ukochanej osoby, pracy, jakiegoś obiektu, czegokolwiek co miało dla danej osoby jakieś znaczenie. Zwykle jednak, gdy mówimy o żałobie, mamy na myśli śmierć kogoś bliskiego.

W tym przewodniku skupimy się na żałobie po czyjejś śmierci, ale informacje w nim zawarte mogą odnosić się także do innych jej form.

Proces żałoby

Zanim opiszemy „normalny” przebieg żałoby, musimy zaznaczyć, że w zależności od kultury, osoby czy sytuacji, „normalne” może oznaczać coś innego. Informacje tu zawarte, to tylko część tego, czego możemy oczekiwać.

Ostra faza żałoby

Przez kilka miesięcy po stracie ukochanej osoby, mogą być odczuwane symptomy ostrej żałoby.

Symptomy ostrej żałoby:

  • szok lub odrętwienie
  • silny stres pojawiający się falami od 20 do 60 minut; często towarzyszy temu fizyczny i emocjonalny dyskomfort, spłycony oddech, uczucie ściśniętego gardła
  • problemy ze snem
  • utrata apetytu
  • niepokój
  • utrata popędu seksualnego
  • poczucie winy związane ze zmarłą osobą
  • obniżona koncentracja
  • silny smutek

Mimo tego, że objawy te są dość powszechne, w tym wypadku są bardzo intensywne. Zwykle nie są wystarczające do wystawienia diagnozy, ponieważ uważane są za naturalną część przeżywania żałoby. Jednak mogą zdarzyć się wyjątki, dlatego wymagana jest staranna ocena kliniczna.

Zwykle ci, którzy przeżywają żałobę, wciąż będą w stanie doświadczać szczęśliwych chwil. To właśnie odróżnia żałobę od depresji, w której nawet krótkie przebłyski szczęścia są rzadkie.

Generalnie, objawy ostrej żałoby przechodzą samoistnie. Po kilku miesiącach smutek towarzyszący stracie przestanie być tak intensywny, a inne symptomy będą pojawiać się coraz rzadziej.

Zintegrowana (utrwalona) żałoba

Kiedy zagoi się głęboka rana fazy ostrej żałoby, rozpoczyna się żałoba zintegrowana. Podczas tego etapu, osoba wraca do swoich normalnych aktywności, a ból powoli ustępuje. Nie oznacza to, że zaczyna ona tęsknić mniej, ani że ból całkowicie znika. Zamiast tego, uczy się ona włączać stratę do swojego życia. Ludzie w tej fazie odnajdują sposób, by nie utracić poczucia bliskości ze zmarłym, nawet w kontekście nowej rzeczywistości, w której ta osoba nie występuje.

Czasem może się zdarzyć, że osoba w żałobie powróci do etapu ostrej żałoby (zwłaszcza w okresie szczególnych wydarzeń, np. wakacji i urodzin). Jest to normalne i nie oznacza porażki. To po prostu część procesu.

Dla wielu zintegrowana żałoba będzie czymś stałym, normalnym i zdrowym. Osoba w żałobie w określonych momentach będzie czuła smutek do końca swojego życia i nigdy nie przestanie tęsknić za utraconym bliskim, ale objawy żałoby nie będą już dłużej destrukcyjne. Strata nabierze sensu, a rzeczywistość zostanie zaakceptowana taką jaka jest.

Żałoba (powikłana) patologiczna

Porażka w przejściu z żałoby ostrej do zintegrowanej może spowodować rozwinięcie się żałoby patologicznej. Polega ona na doświadczaniu objawów żałoby ostrej przez lata po stracie. Wspomnienia po osobie zmarłej są częste, bardzo bolesne i destrukcyjne.

Osoba doświadczająca powikłanej żałoby może zacząć wstydzić się swojej żałoby i zastanawiać się, dlaczego nie potrafi się pozbierać. Jednocześnie może czuć, że cieszenie się z życia i przepracowanie żałoby będzie zdradą wobec zmarłego.

Czynniki ryzyka dla żałoby powikłanej
Niespodziewana lub gwałtowna strata
Występowanie zaburzeń nastroju lub lękowych w przeszłości
Śmierć dziecka bądź osoby bardzo młodej
Słabe wsparcie społeczne
Doświadczenie w dzieciństwie słabych relacji, zaniedbań bądź nadużyć

Psychoterapia może pomóc tym, którzy doświadczają tego rodzaju żałoby. Zazwyczaj, terapia taka skupia się na problemach, które uniemożliwiają normalny proces żałoby i pogodzenie się ze stratą.

Metafory procesu żałoby

Wyobraź sobie ostrą żałobę jako głęboką, świeżą ranę. Czujesz intensywny ból, ale to część procesu regeneracji. Bez bólu, mógłbyś zignorować ranę i pozwolić jej ropieć.

 

Z czasem, rana powoli zaczyna się leczyć, zmienia się w bliznę. To właśnie zintegrowana żałoba. Rana się zamknęła, ale blizna pozostanie, wyczuwalna dotykiem.

 

Zdarza się, że w naszą ranę wda się infekcja i proces regeneracji się nie uda. Jest to patologiczna żałoba. Rana nieustannie powoduje ogromny ból i zdaje się tylko pogarszać. W tym momencie, konieczna może być profesjonalna pomoc.

Sugerujemy używanie powyższej metafory, gdy klienci mają problemy ze zrozumieniem, dlaczego żałoba, będąc tak bolesna, jest potrzebna. Pomoże to unormować proces tym, którzy odczuwają frustrację z powodu swej bezlitosnej żałoby.

Inne modele żałoby

Ponieważ istnieje tyle różnych, unikalnych sposobów przeżywania żałoby, żaden model nie może opisać dokładnie doświadczenia każdej jednostki. Jednakże, uczenie się o różnych modelach może pomóc klientowi nadać sens swoim własnym emocjom i dowiedzieć się, że nie są jedynymi, którzy doświadczają czegoś podobnego.

Dwa style żałoby

W tym modelu sposób przeżywania żałoby został podzielony na dwa podstawowe style: instrumentalny i intuicyjny. W rzeczywistości jednak, style te umieszczone są na kontinuum. Osoba może skłaniać się ku jednemu lub drugiemu, ale nikt nie doświadcza wyłącznie jednego.

Żałoba instrumentalna Żałoba intuicyjna
Skupienie się na “myślącej” części żałoby

Częste obejmowanie metod rozwiązywania problemów, takich jak organizowanie uroczystości żałobnej

Powracające myśli o okolicznościach śmierci: jak i dlaczego

Skupienie się na “uczuciowej” części żałoby

Silna emocjonalna odpowiedź na stratę, zewnętrzne okazywanie emocji

Chętne poszukiwanie emocjonalnego wsparcia

Według stereotypów, mężczyźni częściej są instrumentalnymi żałobnikami, a kobiety intuicyjnymi. W rzeczywistości faktycznie można zaobserwować taką preferencję, jednakże istnieje istotne krzyżowanie się między płciami. Wiele mężczyzn przeżywa żałobę w “emocjonalny” sposób i vice versa.

Pięć faz żałoby (Model Kübler-Ross)

Wyparcie, złość, negocjacja, depresja, akceptacja. Fazy te charakteryzują prawdopodobnie najbardziej znany model żałoby: model Kübler-Ross. Każda faza przedstawia typową emocjonalną reakcję na stratę.

Wyparcie: Podczas pierwszej fazy, realność straty jest kwestionowana. Osoba może wierzyć, że jest to jedynie rodzaj pomyłki, taki jak podmienienie czy nieprawidłowa diagnoza.
Złość: Osoby w żałobie mogą zacząć szukać winnych, zadawać pytania typu “dlaczego ja?” lub czuć złość na zmarłych (np. “Byli tacy samolubni odbierając sobie życie”).
Negocjacja: Jednostki mogą próbować negocjować, by uniknąć skutków żałoby. Na przykład, po otrzymaniu diagnozy terminalnej choroby, chorzy mogą wypraszać: „będę jeść zdrowiej, rzucę palenie i będę wszystko robił dobrze, jeśli tylko poczuję się lepiej”.
Depresja: Podczas czwartej fazy, żałobnik wchodzi w okres depresji. Może wtedy utracić chęci do życia, izolować się od innych i płakać.
Akceptacja: Osoba przyjmuje do wiadomości stratę, chociaż może nadal odczuwać ból. Na tym etapie pojawia się poczucie spokoju i wznowienie normalnej aktywności życiowej.

Nie każdy doświadcza każdej fazy z przedstawianego modelu, mogą one też występować w innej kolejności. Wyobraź to sobie jako bardzo luźny opis tego, co może przeżywać osoba w żałobie. Jednakże, klienci często identyfikują się z tymi fazami, co udowadnia wartość tego narzędzia do zrozumienia samego siebie i introspekcji.

Tłum. Joanna Tomaszkiewicz

Źródło: http://www.therapistaid.com/therapy-guide/grief-psychoeducation-guide

Udostępnij