Czym jest trauma złożona w dzieciństwie i jakie są jej skutki?

Złożona trauma (ang. complex trauma) obejmuje zarówno ekspozycję dzieci na liczne traumatyczne wydarzenia – często o inwazyjnym, interpersonalnym charakterze – jak i długofalowe, szeroko sięgające konsekwencje takiej ekspozycji. Wydarzenia te są intensywne i wszechobecne, tak jak wykorzystywanie czy głębokie zaniedbanie. Zwykle pojawiają się one we wczesnym okresie życia i mogą zakłócać wiele aspektów rozwoju dziecka oraz formułowania poczucia siebie. Jako, że wspomniane wydarzenia często mają związek z opiekunem, interferują one z umiejętnością dziecka do wytworzenia bezpiecznego przywiązania. Wiele aspektów zdrowego rozwoju psychicznego i fizycznego dziecka zależy od tego pierwotnego źródła bezpieczeństwa oraz stabilności.

Dzieci, których rodziny oraz domy nie zapewniają stałego poczucia bezpieczeństwa, wygody oraz ochrony mogą wykształcić sposoby radzenia sobie, które pozwolą im na codzienne przetrwanie oraz funkcjonowanie. Przykładowo, mogą one być nadmiernie wrażliwe na nastrój innych, czy też zawsze starać się zrozumieć co czują dorośli wokół nich i jak będą się zachowywać. Mogą ukrywać swoje własne emocje przed innymi, nigdy nie pozwalając na to, aby pokazać, że się boją, są smutne, czy też złe. Wspomniane typy wyuczonych zachowań adaptacyjnych mają sens, kiedy pojawiają się fizyczne i/lub emocjonalne zagrożenia. Kiedy dziecko dorasta i doświadcza sytuacji oraz relacji, które są bezpieczne, takie zachowania adaptacyjne nie są już przydatne, a nawet mogą okazać się bezproduktywne oraz kolidować z umiejętnością do życia, kochania i bycia kochanym.

Złożona trauma może wpływać na dzieci na wiele różnych sposobów. Oto niektóre z nich.

Przywiązanie i relacje

Waga bliskich relacji dzieci z opiekunami jest czymś nie do przecenienia. Poprzez relacje z ważnymi obiektami przywiązania dzieci uczą się zaufania do innych, regulacji emocji oraz interakcji ze światem zewnętrznym; rozwijają w sobie poczucie świata jako bezpiecznego lub niebezpiecznego oraz dochodzą do rozumienia ich wartości jako jednostek. Gdy relacje te są niestabilne lub też nieprzewidywalne, dzieci uczą się, że same nie mogą polegać na innych kiedy potrzebują pomocy. Kiedy opiekunowie wyzyskują lub wykorzystują dziecko, nabiera ono przekonania o tym, że opiekun lub opiekunka są źli, a świat jest okropnym miejscem.

Większość wykorzystywanych lub zaniedbanych dzieci ma problemy z rozwijaniem silnej, zdrowej więzi z opiekunem. Dzieci niemające zdrowego przywiązania okazują się być bardziej podatne na stres. Mają także problemy z kontrolowaniem i okazywaniem emocji oraz mogą zachowywać się agresywne lub niestosownie do sytuacji. Nasza zdolność do rozwijania zdrowych, opartych na wsparciu relacji z przyjaciółmi i bliskimi zależy od tego typu relacji, które zostały najwcześniej rozwinięte w naszych rodzinach. Dziecko z historią złożonej traumy może wykazywać problemy w relacjach romantycznych, przyjacielskich oraz z autorytetami takimi jak nauczyciele czy policja.

Fizyczne zdrowie: ciało i mózg

Od okresu niemowlęctwa do adolescencji, postępuje rozwój biologii ciała. Normalna biologiczna funkcja jest częściowo zdeterminowana przez środowisko. Kiedy dziecko dorasta w strachu czy też w ciągłym lub ekstremalnym stresie, układ odpornościowy oraz system reagowania na stres mogą nie rozwijać się prawidłowo. Później, gdy dziecko lub dorosły doświadcza nawet normalnego poziomu stresu, wspomniane systemy mogą w automatyczny sposób zareagować jak w przypadku ekstremalnego stresu.

Przykładowo, jednostka może doświadczać znaczącej reaktywności fizjologicznej takiej jak szybki oddech, przyspieszone bicie serca albo może też doświadczyć całkowitego „zamknięcia” w razie stresujących sytuacji. W przypadku styczności z realnym zagrożeniem takie reakcje można uznać za adaptacyjne, natomiast w kontekście zwykłego stresu są nieproporcjonalne do jego poziomu oraz często są postrzegane przez innych jako przesadne lub nieadekwatne czy też oderwane od rzeczywistości.

Stres w środowisku może upośledzać rozwój mózgu oraz układu nerwowego. Brak umysłowej stymulacji w zaniedbującym środowisku może ograniczać prawidłowy rozwój mózgu. Dzieci, które doświadczyły złożonej traumy mogą rozwijać u siebie chroniczne lub nawracające dolegliwości, takie jak bóle głowy czy brzucha. Natomiast dorośli, którzy doświadczyli traumy w dzieciństwie wykazują więcej fizycznych problemów i dolegliwości. Mogą także podejmować zachowania ryzykowne (np. palenie papierosów, stosowanie używek, diet lub nawyków ćwiczeniowych prowadzących do obsesji), które zwiększają te dolegliwości.

Młodzież ze złożoną traumą często cierpi na rozregulowanie ciała, co oznacza nadmierną lub zbyt małą reakcję na bodźce czuciowe. Przykładowo, młodzi ludzie mogą być nadwrażliwi na dźwięki, zapachy, dotyk lub światło, lub też mogą cierpieć na znieczulenie, albo być niewrażliwi na ból, dotyk czy wewnętrzne doznania fizyczne. W rezultacie mogą oni okaleczać się bez odczuwania bólu, mieć fizyczne dolegliwości nie będąc ich świadomymi, lub wręcz przeciwnie – mogą skarżyć się na chroniczny ból w różnych częściach ciała, dla którego nie można znaleźć fizycznych przyczyn.

Reakcje emocjonalne

Dzieci doświadczające złożonej traumy często mają problemy z identyfikacją, wyrażaniem i radzeniem sobie z emocjami oraz mogą mieć ograniczony zasób słów do opisywania swoich stanów emocjonalnych. Często uwewnętrzniają i/ lub uzewnętrzniają reakcje stresowe, co w rezultacie skutkuje depresją, lękiem lub gniewem. Ich reakcje emocjonalne mogą być nieprzewidywalne lub wybuchowe. Dziecko może zareagować na coś przypominającego mu traumatyczną sytuację drżeniem, gniewem, smutkiem bądź wycofaniem. Dla dziecka, które doświadczyło złożonej traumy wiele bodźców w otaczającym go środowisku może przypominać mu o traumatycznych wydarzeniach. Takie dziecko może często na nie silnie reagować mając problem z uspokojeniem się, kiedy jest zdenerwowane. Jako, że trauma ma często naturę interpersonalną, nawet umiarkowanie stresujące interakcje z innymi mogą przypominać dziecku o traumatycznych wydarzeniach i prowokować silne reakcje emocjonalne. Ucząc się, że świat jest niebezpiecznym miejscem, w którym nawet najbliżsi nie są w stanie zapewnić ochrony, dzieci są często czujne i ostrożne w interakcjach z innymi oraz bardziej skłonne do postrzegania sytuacji jako stresujących lub niebezpiecznych. Taka postawa obronna chroni w sytuacjach kiedy jednostka jest atakowana, jednak staje się problematyczna w sytuacjach niewymagających tak silnych reakcji. Naprzemiennie, wiele dzieci uczy się także „wyłączania się” (emocjonalnego odrętwienia) w reakcji na zagrożenia pojawiające się w ich środowisku, sprawiając, że stają się bezbronne wobec ponownych represji/ prześladowań.

Trudności w radzeniu sobie z emocjami są wszechobecne i wyrażają się również w braku związków. Nie mając okazji do nauczenia się jak uspokoić się w sytuacji zdenerwowania, wiele dzieci odczuwa przytłoczenie. Przykładowo, w szkole mogą sfrustrować się do takiego stopnia, że poddają się w obliczu nawet prostych zadań, które są wyzwaniem. Dzieci, które doświadczyły wczesnych i dotkliwych traumatycznych wydarzeń wykazują większe prawdopodobieństwo bycia zlęknionym przez cały czas i w wielu sytuacjach. Są także bardziej narażone na depresję.


Dysocjacja

Dysocjacja często obserwowana jest u dzieci, które doświadczyły złożonej traumy. Kiedy dzieci mają styczność z przytłaczającymi i przerażającymi doświadczeniami, mogą dysocjować lub mentalnie oddzielać się od tych doświadczeń. Mogą postrzegać siebie jako odłączone od swojego ciała, będące na suficie lub w jakimkolwiek miejscu w pokoju, obserwując co dzieje się z ich ciałem. Mogą również mieć poczucie tego, że to co się dzieje, dotyczy kogoś innego lub są we śnie lub w zmienionym stanie, które nie do końca są prawdziwe. Może zdarzyć się również, że tracą one wszystkie swoje wspomnienia lub poczucie tego, że jakieś doświadczenia ich dotyczyły, co skutkuje lukami w czasie, a nawet w ich osobistej historii. W przypadkach ekstremalnych dziecko może nawet odciąć się lub stracić czucie różnych aspektów siebie.

Mimo, iż dzieci mogą nie być zdolne do świadomego dysocjowania, to kiedy już raz nauczyły się dysocjacji jako mechanizmu obronnego mogą robić to automatycznie w innych stresujących sytuacjach bądź mając styczność z czymś co przypomina im o traumie. Dysocjacja może mieć wpływ na zdolność dziecka do bycia w pełni obecnym podczas codziennych aktywności oraz znacząco załamywać ich poczucie czasu i ciągłości. W rezultacie może to wywoływać niepożądane efekty w uczeniu się, zachowaniach w klasie czy interakcjach społecznych. To, że dziecko dysocjuje nie zawsze jest oczywiste dla innych, ponieważ takie zachowanie może zostać uznanie jako zwykłe „zawieszanie się”, marzycielstwo lub nieuważność.

Zachowanie

Dziecko, które doświadczyło złożonej traumy może zostać bardzo łatwo sprowokowane lub pobudzone oraz jest bardziej prawdopodobne, że zareaguje ono w sposób emocjonalny. Może ono mieć problemy z samoregulacją (np. wiedzieć jak się uspokoić) oraz może nie posiadać umiejętności kontroli odruchów czy też nie potrafić przeanalizować konsekwencji przed podjęciem działania. W rezultacie, dziecko ze złożoną traumą może zachowywać się w sposób odbierany jako nieprzewidywalny, buntowniczy, niestabilny lub skrajny. Dziecko, które czuje się bezsilne albo takie, które dorastało w strachu przed znieważającym je autorytetem może reagować obronnie i agresywnie w odpowiedzi na postrzeganą przez nie winę lub atak, albo zamiennie, może czasami nadmiernie się kontrolować, być surowe albo wyjątkowo zgadzać się z dorosłymi. Kiedy dziecko często dysocjuje ma to także wpływ na jego zachowanie. Może ono być postrzegane jako „nieprzytomne”, oderwane, zdystansowane albo nie mające kontaktu z rzeczywistością. Dzieci, które doświadczyły złożonej traumy wykazują większe prawdopodobieństwo angażowania się w zachowania o wysokim ryzyku, takie jak samookaleczanie, niebezpieczne praktyki seksualne czy też nadmierne podejmowanie ryzyka, np. jazda z dużą prędkością. Mogą one również podejmować się nielegalnych zachowań, takich jak alkohol czy używki, napaście na innych, ucieczki, prostytucja, tym samym zwiększając prawdopodobieństwo tego, że będą miały do czynienia z wymiarem sprawiedliwości dla nieletnich.

Poznanie: myślenie i uczenie się

Dzieci ze złożoną traumą mogą wykazywać problemy z jasnym myśleniem, argumentacją czy też rozwiązywaniem problemów. Mogą także być niezdolne to myślenia o przyszłości, przewidywania jej oraz działania odpowiednio do okoliczności. Kiedy dzieci dorastają w warunkach ciągłego zagrożenia wszystkie ich wewnętrzne zasoby używane są w celu przetrwania. Kiedy ich ciała lub umysły nauczyły się, aby trwać

w chronicznym trybie gotowości reakcji na stres, mogą one wykazywać trudności z przemyśleniem problemów w spokojny sposób czy też z rozważaniem wielu alternatyw. Co więcej, zdobywanie nowych umiejętności albo przyswajanie nowych informacji może być postrzegane przez takie dzieci jako trudne. Mogą one również mieć problemy z utrzymywaniem uwagi lub ciekawości, albo być rozpraszane przez to, co przypomina im o traumie. Ponadto, mogą wykazywać deficyty w rozwoju językowym i umiejętnościach rozumowania abstrakcyjnego. Wiele z dzieci, które doświadczyły złożonej traumy ma trudności w uczeniu się, które wymagają wsparcia w środowisku szkolnym.

Świadomość ciągłości własnej tożsamości oraz orientacja na przyszłość

Dzieci uczą się własnej wartości z reakcji innych, szczególnie najbliższych. Opiekunowie mają największy wpływ na poczucie własnej wartości dziecka. Nadużycia i zaniedbanie mogą sprawić, że czuje się ono bezwartościowe i przygnębione. Dziecko doświadczające nadużyć często będzie obwiniało samo siebie. Być może obwinianie siebie jest bezpieczniejsze niż rozpoznanie rodzica jako zawodnego i niebezpiecznego. Wstyd, poczucie winy, niskie poczucie własnej wartości oraz zły obraz samego siebie są częste wśród dzieci, które doświadczyły traumy.

Aby planować przyszłość z poczuciem celu i nadziei dziecko musi się wartościować. Planowanie przyszłości wymaga poczucia nadziei, kontroli oraz umiejętności spojrzenia na własne działania jako mających znaczenie i wartość. Dzieci otoczone przemocą we własnych domach i społecznościach od wczesnych lat życia uczą się, że nie mogą ufać, świat nie jest bezpiecznym miejscem, a one same będąc bezradne nie mogą zmienić okoliczności, w jakich żyją. Przekonania na temat samych siebie, innych i świata umniejszają ich poczuciu kompetencji. Ich negatywne oczekiwania kolidują z pozytywnym podejściem do rozwiązywania problemów i wykluczają szanse na wprowadzenie zmian w ich życiu. Dziecko z traumą może postrzegać siebie jako bezsilne, „zniszczone”, a świat jako miejsce bezsensowne, w którym planowanie i pozytywne działanie są bezcelowe. Dzieci te mogą także mieć kłopoty z poczuciem nadziei. Ucząc się operowania w „trybie przetrwania” dziecko żyje z dnia na dzień nie robiąc przerwy na myślenie, planowanie czy marzenie o przyszłości.

Długoterminowe zdrowotne konsekwencje

Traumatyczne doświadczenia w dzieciństwie mają związek ze wzrostem medycznych dolegliwości na przestrzeni życia jednostek. Badanie negatywnych doświadczeń w dzieciństwie (The Adverse Childhood Experiences) jest badaniem longitudinalnym zagłębiającym długotrwały wpływ dziecięcej traumy na dorosłość. Badanie to objęło ponad 17 000 uczestników w wieku od 19-90 lat. Badacze zgromadzili historie chorób na przestrzeni czasu, a także zebrali dane o ekspozycji badanych na nadużycia, przemoc i ograniczających opiekunów. Wyniki wskazały, że niemal 64% uczestników badania doświadczyły przynajmniej jednorazowej ekspozycji, a wśród nich 69% badanych zgłosiło dwa lub więcej wydarzenia dziecięcej traumy. Wyniki dowiodły związku między ekspozycją na dziecięcą traumę a zachowaniami wysoko-ryzykownymi (np. paleniem, uprawnianiem seksu bez zabezpieczenia), przewlekłymi chorobami takimi choroby serca czy rak oraz przedwczesną śmiercią.

Wpłyew ekonomiczny

Łączne obciążenie ekonomiczne i społeczne złożonej traumy w dzieciństwie jest nadzwyczajnie wysokie. Oszacowany na podstawie danych z wielu źródeł ostrożny roczny koszt nadużyć i zaniedbania wobec dzieci jest szacowany na 103 800 000 000 $, lub 284 300 000 $ dziennie (wartości z roku 2007). Liczba ta zawiera zarówno koszty bezpośrednie – około 70 700 000 000$ – obejmujące natychmiastowe potrzeby maltretowanych dzieci (hospitalizacja, ochrona zdrowia psychicznego, system socjalny czy egzekwowanie praw), a także koszty pośrednie – około 33 100 000 000$ – drugorzędne lub długotrwałe efekty nadużyć oraz zaniedbania wobec dzieci (nauczanie specjalne, przestępczość nieletnich, ochrona zdrowia i zdrowia psychicznego, system sądownictwa karnego dla dorosłych, utracona zdolność produkcyjna).

Niedawno przeprowadzone badanie wzięło po lupę potwierdzone przypadki dziecięcego maltretowania w Stanach Zjednoczonych i wykazało, że szacowany całkowity koszt związany z maltretowanym dzieckiem, w przeciągu 12 miesięcznego okresu wynosi 124 000 000 000$. Wśród 1740 śmiertelnych przypadków dziecięcego maltretowania, szacowany koszt przypadający na jeden przypadek wynosił 1 300 000$, włączając wydatki na cele medyczne oraz utraconą zdolność produkcyjną. Dla 579 000 nieśmiertelnych przypadków, szacowany koszt przeciętnej długości życia na ofiarę maltretowania w dzieciństwie wynosił 210 012, który obejmował koszty związane ze służbą zdrowia na przestrzeni życia, utraconą zdolność produkcyjną, ochronę praw dziecka, sądownictwo karne, nauczanie specjalne. Koszty dla nieśmiertelnych przypadków maltretowania dzieci są porównywalne do innych kosztownych chorób (np. 159 846$ – ofiary udaru, 181 000-253 000$ – osoby z cukrzycą typu II).

Oprócz wspomnianych kosztów, istnieją także „straty niematerialne” takie jak ból, cierpienie, obniżona jakość życia ofiar i ich rodzin. Właśnie te niedające się zmierzyć starty mogą być najbardziej znaczącymi kosztami w przypadku maltretowanych dzieci.

Tłum. Anna Seredyka; źródło: https://www.nctsn.org

Udostępnij