Akrofobia, czyli lęk wysokości – po czym go rozpoznać?

Zgodnie z  czwartą edycją kryteriów Diagnostycznych DSM termin fobia ma bardzo specyficzną definicję. Aby lęk przed wysokością mógł zostać określony jako fobia, musi mieć pewne określone cechy. Dwie z nich są szczególnie istotne. Po pierwsze lęk ów musi być przesadny oraz nierealistyczny – innymi słowy natężenie Twoich obaw musi być niewspółmierne do realnego zagrożenia w danej sytuacji. Po drugie, lęk musi powodować cierpienie oraz znaczne upośledzenie funkcjonowania. Inaczej mówiąc musisz uznawać ten lęk za kłopotliwy, musi on zakłócać Twoje funkcjonowanie w pracy, w relacjach z innymi oraz w innych ważnych dziedzinach życia. Tak więc lęk, który pojawia się rzadko, nie przeszkadza Ci zbytnio i nie powoduje istotnych problemów w Twoim życiu, nie będzie uznany za fobię.

Lęk wysokości uważany jest za typ fobii specyficznej. Termin „fobia specyficzna” odwołuje się do fobii skierowanej przeciwko konkretnemu obiektowi lub sytuacji. Poza fobią wysokości, jako fobie specyficzne diagnozowane są również fobie dotyczące węży, pająków, psów, krwi, igieł, burzy, latania i tym podobnych sytuacji. Oficjalną nazwą określającą lęk wysokości jest akrofobia, jednak większość ekspertów preferuje używanie terminu lęk wysokości lub specyficzna fobia przed wysokością, aby opisać ten problem. Akrofobia może czasem pokrywać się z innymi typami fobii, co sprawia, że niekiedy może być trudno dojść do tego, co konkretnie wywołuje lęk u danego pacjenta. Na przykład ktoś może mieć cechy zarówno fobii związanej z prowadzeniem samochodu jak i związanej z wysokością (żaden z tych terminów z osobna nie opisywałby adekwatnie jego problemu)

Cechy fobii związanej z wysokością

            Jak wszystkie fobie, akrofobia związana jest z trzema głównymi typami reakcji: uczuciem niepokoju, strachu i paniki; myśleniem typowym dla fobii oraz zachowaniem typowym dla fobii. Każdy z nich zostanie opisany w osobnej sekcji poniżej.

Lęk, strach i panika

Zależnie od sytuacji, reakcja danej osoby na bodziec będący obiektem fobii, może rozciągać się od umiarkowanego lęku i strachu aż do pełnego ataku paniki. Mimo, że terminy lęk, strach i panika często używane są zamiennie, istnieją między nimi pewne subtelne różnice, które warte są odnotowania. Lęk jest emocją skupioną wokół możliwości pojawienia się zagrożenia w przyszłości. Jest związany z tendencją do zamartwiania się oraz skłonnością do przewidywania potencjalnego zagrożenia w danej sytuacji. Jeśli boisz się wysokości lęk jest uczuciem, które może pojawiać się u Ciebie, gdy myślisz o konieczności wzięcia udziału w imprezie na dachu restauracji dziś wieczorem. Lęk jest związany z różnymi reakcjami fizycznymi takimi jak napięcie mięśni, bóle i zawroty głowy oraz przyspieszone bicie serca.

Dla porównania strach jest podstawową emocją, która pojawia się, kiedy interpretujesz sytuację, jako natychmiastowe zagrożenie. Strach jest uczuciem, którego możesz doświadczyć, gdy goni cię niedźwiedź, lub kiedy prowadząc auto, jesteś o krok od zderzenia z innym samochodem. Jeśli cierpisz z powodu lęku wysokości prawdopodobnie doświadczasz emocji strachu, gdy jesteś w jakimś wysoko położonym miejscu.

Emocja strachu bywa czasem opisywana, jako jeden z aspektów reakcji „walcz lub uciekaj”. Za każdym razem, gdy organizm jest zmuszony skonfrontować się z jakimś natychmiastowym zagrożeniem (a dokładniej czymś, co postrzega, jako natychmiastowe zagrożenie) ciało odpowiada charakterystyczną reakcją, która pozwala organizmowi uciec z zagrażającej sytuacji („uciekaj”) albo zaatakować źródło zagrożenia („walcz”). Kiedy ludzie zmagają się z lękiem wysokości, bardziej typową reakcją jest ucieczka lub unikanie. Reakcja walcz lub uciekaj zawiera wiele odczuć fizycznych, które mają za zadanie chronić ciało przed postrzeganym zagrożeniem. Kiedy się boisz, twoje serce pompuje krew silniej i szybciej, aby umożliwić ucieczkę. Częstotliwość twoich oddechów wzrasta, aby zaopatrzyć twoje ciało w tlen. Pocisz się żeby się ochłodzić, a tym samym móc działać bardziej efektywnie. Inne odczucia, które często pojawiają się, jako część reakcji organizmu na strach, to między innymi zawroty głowy, poczucie niestabilności lub labilności, dygotanie lub drżenia, uczucie duszenia, nieprzyjemne uczucie w klatce piersiowej, brak czucia, lub wrażenie mrowienia, nudności, uczucie odrealnienia i oderwania, dreszcze i uderzenia gorąca.

Określenie atak paniki jest klinicznym terminem odnoszącym się do nagłego przypływu lęku, który nasila się szybko (osiągając szczytowe nasienie w ciągu 10 minut lub mniej), któremu towarzyszą przynajmniej cztery z listy trzynastu objawów. Symptomy ataku paniki mogą obejmować opisane już wcześniej odczucia fizyczne (przyspieszone bicie serca, zawroty głowy, duszność itd.), jak również lęk przed śmiercią, utratą kontroli i szaleństwem. Oczywiście ludzie podczas ataków paniki w rzeczywistości nie umierają, nie tracą nad sobą kontroli ani nie popadają w szaleństwo. Jedynie czują się tak, jakby to miało nastąpić. W większości przypadków objawy ataku paniki ustępują w przeciągu od kilku minut do godziny, często dzieje się to bardzo szybko, pod warunkiem, że uda ci się wycofać ze stresującej sytuacji. Mimo, że ataki paniki są zazwyczaj wywoływane przez stresującą sytuację, mogą też występować niepodziewanie. Tak właśnie było w przypadku Harpreet. Doświadczała ona niespodziewanych ataków paniki w sytuacjach, które wcześniej nie stanowiły dla niej problemu, a doświadczenie to wywoływało lęk przed wysokością. Ataki paniki pojawiające się bez wystąpienia oczywistego, widocznego dla innych  bodźca wyzwalającego, są częste w innym zaburzeniu lękowym zwanym zaburzeniem lękowym z napadami paniki.

Myślenie typowe dla fobii

Akrofobia często wiąże się z myśleniem fonicznym – negatywnymi myślami na temat niebezpieczeństw wynikających z bycia w wysoko położonych miejscach. Jeśli naprawdę wierzysz, że spadnięcie z wysokiego miejsca, w którym się znajdujesz jest mało prawdopodobne, a sytuacja jest bezpieczna, nie będziesz się bać. Z drugiej strony, jeśli wierzysz, że balkon jest niestabilny, i że jest prawdopodobne, że spadniesz, nic dziwnego, że doświadczasz lęku i strachu. Niektóre przykłady częstych myśli mogących przyczynić się do wystąpienia lęku przed wysokością przedstawiono poniżej:

  • Jeśli jestem w wysoko położonym miejscu, będzie mnie ciągnęło, by podejść do barierki i skoczyć
  • Stracę równowagę i spadnę
  • Jeśli będę stać zbyt blisko barierki balkonu, ktoś może mnie niechcący zepchnąć
  • Konstrukcja mostu jest niestabilna
  • Jeśli spadnę z takiej wysokości będę poważnie ranny
  • Winda spadnie
  • Mój strach sprawi, że zakręci mi się w głowie i spadnę
  • Będę tak przerażony, że zemdleję lub dostanę ataku serca
  • Z powodu mojego lęku stracę nad sobą kontrolę lub oszaleję

Zauważmy, że niektóre z myśli z listy powyżej są myślami odnoszącymi się do samego w sobie doświadczania lęku, nie do sytuacji. Akrofobia jest związana z lękiem przed przebywaniem w położonych wysoko miejscach, ale także z lękiem związanym z odczuciami fizycznymi, które pojawiają się, gdy przebywamy na wysokości.

Myśli, które towarzyszą twojemu strachowi mogą być tak szybkie i automatyczne, że nie jesteś ich nawet świadom. Ale w miarę praktyki, identyfikowanie konkretnych myśli związanych z Twoim lękiem wysokości powinno stać się łatwiejsze. Rozdział 6 omawia strategie identyfikowania i zmiany myśli, które przyczyniają się do utrzymania twojego strachu. Nie martw się jednak, jeśli nie jesteś w stanie zidentyfikować jakichkolwiek szczególnych myśli wywołujących lęk. Najważniejsze strategie przedstawione w tej książce (w rozdziale 3,4 i 5) nie wymagają byś wiedział, czego dokładnie się boisz. Bez względu na to, jakie myśli stoją za twoim strachem, powtórzona ekspozycja na sytuację, która go wywołuje sprawi, że strach nieco się zmniejszy.

Zachowanie typowe dla fobii

Emocji strachu prawie zawsze towarzyszy silne pragnienie, aby zaangażować się w jakąś aktywność, która zredukuje uczucie strachu. W większości przypadków behawioralną odpowiedzią jest jakaś forma unikania lub ucieczki. Ludzie, którzy cierpią na lęk wysokości, zazwyczaj unikają przebywania w wysokich budynkach, na balkonach, blisko barierek, na wysoko położonych siedzeniach w teatrach lub na stadionach sportowych i na wysoko położonych drogach. Niektórzy ludzie z akrofobią mogą również unikać patrzenia na inne osoby znajdujące się na wysokości, lub nawet patrzenia w górę wysokiego budynku, gdy stoją na ziemi.

Kiedy osoby z lękiem wysokości są zmuszone do przebywania na wysokości, zazwyczaj angażują się w aktywności dające poczucie bezpieczeństwa, które mają na celu zmniejszenie postrzeganego przez nie ryzyka lub samego uczucia strachu. Na przykład, stojąc na balkonie lub w innym miejscu wysoko nad ziemią, często unikają zbliżania się do krawędzi, patrzenia przez krawędź w dół, nie pozwalają innym zbytnio zbliżać się do siebie w obawie, że ktoś mógłby sprawić, że potkną się i spadną. Mogą także kurczowo trzymać się barierki lub innego stabilnego obiektu. Jadąc wznoszącą się nad ziemią drogą z wieloma pasami ruchu, mogą celowo trzymać się lewego pasa. Kiedy lecą samolotem mogą wybierać siedzenia od strony korytarza, aby uniknąć konieczności wyglądania przez okno.

Mimo, że te zachowania mają na celu chronić przed możliwą krzywdą, ich długoterminowym efektem jest podtrzymywanie fobii. Jak mogłeś już wielokrotnie przekonać się podczas lektury tej książki, przezwyciężenie twojego lęku wysokości będzie wymagało od ciebie konfrontacji z sytuacją, której się boisz, a więc porzucenia wielu zachowań zabezpieczających, których używasz, aby chronić siebie w tych sytuacjach.

Uczucie przyciągania do krawędzi

Inną cechą lęku wysokości, która czasami się pojawia, jest uczucie bycia przyciąganym przez krawędź. Niektóre osoby cierpiące z powodu akrofobii, czują się czasem jakby miały stracić nad sobą kontrolę i skoczyć z wysokości, na której się znajdują. To uczucie jest całkowicie normalne i nie wskazuje na to, że naprawdę istnieje ryzyko skoku. Oczywiście w rzadkich przypadkach, ludzie czasami celowo skaczą z wysokości, ale nie jest to spowodowane akrofobią. Ludzie w ciężkiej depresji i zamiarami samobójczymi mogą skakać z mostów, okien lub balkonów, próbując w ten sposób zakończyć swoje życie. Takie zdarzenia są zazwyczaj planowane z wyprzedzeniem i stanowią tragiczną odpowiedź na poczucie beznadziei, które towarzyszy depresji. Mogłeś również natrafić w mediach na historie osób, które skoczyły z dachu wierząc, że potrafią latać – takie zdarzenia są prawdopodobnie związane z poważnymi zaburzeniami psychicznymi jak schizofrenia, czy choroba afektywna dwubiegunowa, lub możliwym stosowaniem środków halucynogennych. Nie znamy żadnych przypadków, w których uczucie chęci by skoczyć przywiodło kogoś z lękiem wysokości do skoku.

U kogo rozwija się lęk wysokości?

W badaniach przeprowadzonych na próbie większej niż osiem tysięcy Amerykanów (Curtis et al. 1998) lęk wysokości okazał się drugim najbardziej rozpowszechnionym typem fobii specyficznej, tylko lęk przed zwierzętami był bardziej powszechny. Lęk wysokości był bardziej rozpowszechniony niż na przykład lęk przed lataniem, zamkniętymi przestrzeniami, samotnością, burzami, krwią czy wodą. W tych badaniach około jedna na pięć osób zgłaszała, że cierpiała w którymś momencie swojego życia na nadmierny lęk przed wysokością, jednak wiele z tych lęków nie było wystarczająco silnych, by można było je zdiagnozować, jako akrofobię. W tym samym badaniu 5,3% badanych okazało się cierpieć na w pełni rozwiniętą akrofobię. Wyniki tego badania są podobne do wyników europejskich badań na szeroką skalę (Fredrikson et al. 1996), w których okazało się, że lęk wysokości jest najczęściej diagnozowaną fobią specyficzną, z 7,5% częstością zgłaszania jej przez pacjentów w badaniu. Ostateczną konkluzją jest to, że akrofobia występuje bardzo często, a bardziej umiarkowane formy strachu przed wysokością są rozpowszechnione nawet jeszcze bardziej. A więc jeśli cierpisz na lęk wysokości, nie jesteś sam.

W wielu fobiach wskaźniki występowania mają tendencję do bycia wyższe u kobiet niż u mężczyzn. Na przykład 80% lub nawet więcej osób z fobią przed zwierzętami i insektami stanowią kobiety (Fredrikson et al. 1996). Jednakże w wypadku akrofobii różnice w występowaniu między płciami nie są aż tak wyraźne.

 

Źródło: Overcoming the fear of heights: how to conquer acrophobia and live a life without limits (the New Harbinger I Can Do It Series) , M.M. Antony & K. Rowa, 2007.

Tłumaczyła: Marzena Szydłowska

Udostępnij